Ένας παλιάτσος είμαι εγώ, καλή σας μέρα….
«Ξέρω να κλαίω, να γελάω, να πονώ/ Ξέρω να λέω την αλήθεια πέρα ως πέρα». Αυτό το παιδικό τραγουδάκι μου θύμισε η καινούργια ταινία του Joker, μέσα σε όλη την επανάσταση και την αφέλειά του. Ο Joker «τραγούδι λέει δυνατά/ν’ ακούσουν όλα τα παιδιά/ ν’ ακούσει η πολιτεία». Και απ’ το τραγούδι του αυτό, «παλιάτσοι άλλο εκατό θα βγουν στην κοινωνία». Τι συμβαίνει όμως όταν η πολιτεία φοράει ωτασπίδες και οι παλιάτσοι είναι κλειδαμπαρωμένοι στα σπίτια τους;
Ο κόσμος είδε την ταινία, συγκλονίστηκε από την ερμηνεία του Joaquin Phoenix, συγκλονίστηκε από τον τραγικό ήρωα Arthur Fleck και τον κύκλο βίας και κακοποίησης που τον έσφιγγε σε όλη του τη ζωή, σκέφτηκε λίγο, συζήτησε λίγο, πόσταρε πολύ στο Facebook και στο Instagram. Σκέφτηκε, κατά μέσο όρο, τρία δευτερόλεπτα πριν κοινοποιήσει ένα γενικόλογο ποστ για την ψυχική υγεία -κλεμμένο από κάποιον άλλο- και επανήλθε στο κέντρο βάρους του. Και μετά, άναψαν τα φώτα , η οθόνη έσβησε, μάζεψε το κουτί από το popcorn και πήγε σπίτι. Κάποιοι όμως από εμάς κουβαλάμε ακόμη μέσα μας αυτόν τον κύκλο βίας. Μπορεί να μην σκοτώσαμε κανέναν (μόνο το 1% από εμάς θα μπορούσε και μόνο υπό τις κατάλληλες συνθήκες να κάνει κάτι τέτοιο, σύμφωνα με τα στατιστικά της ΕΛΑΣ), αλλά κυκλοφορούμε ανάμεσά σας, πηγαίνουμε σουπερμάρκετ, χρησιμοποιούμε τη δημόσια συγκοινωνία, κάνουμε ό,τι κάνουν όλοι. Ποτέ δεν ρίξατε μια δεύτερη ματιά, ποτέ δεν προσέξατε τίποτα το ασυνήθιστο, ποτέ δεν αισθανθήκατε απειλή κοντά μας. Εάν όμως τα άτομα με ψυχικές ασθένειες είχαμε κάτι αντίστοιχο με το αστέρι που φορούσαν οι Εβραίοι στη ναζιστική Γερμανία, το σενάριο θα ήταν εντελώς διαφορετικό. Γιατί είναι εύκολο να βάλεις μια ταμπέλα, το μυαλό γλιτώνει από κοπιώδεις σκέψεις και ηρεμεί όταν το καινούργιο και άγνωστο είναι πλέον καταχωρημένο σε μια γνώριμη κατηγορία.
«Οι τρελοί». Όλη μας η ουσία και όλη μας η ύπαρξη σε 8 γράμματα. Δεν είμαστε, φίλοι, μαθητές, φοιτητές, εργαζόμενοι, ερωτικοί σύντροφοι, συγγενείς, είμαστε «τρελοί». Δεν είμαστε θυμωμένοι, πληγωμένοι, χαρούμενοι, ικανοποιημένοι, ανήσυχοι, είμαστε «τρελοί». Τα συναισθήματά μας δεν έχουν καμία αξία, γιατί είμαστε «τρελοί». Τα συναισθήματά μας δεν είναι αληθινά, γιατί είμαστε «τρελοί». Η αντίληψή μας για την πραγματικότητα, όπως τη βιώνουμε, είναι άκυρη, γιατί είμαστε «τρελοί». Αυτή η ταμπέλα ληστεύει την ύπαρξή μας, μας μειώνει και μας απογυμνώνει από όλα, εκτός από την ασθένειά μας. Δεν είμαστε, παρά ψυχωτικά σαρκία, που περιφέρονται σαν φαντάσματα. Ένας «τρελός» είναι μόνο τρελός, δεν μπορεί να είναι τίποτε άλλο. Έχει παραισθήσεις όλη την ώρα, βλέπει μονίμως πράγματα που δε συμβαίνουν και δεν υπάρχουν, γι’ αυτό δεν πρέπει να λαμβάνει ο κόσμος υπόψη τα λεγόμενά του. Είναι ανίκανος να αισθανθεί και να αντιληφθεί πράγματα, άρα δεν μπορεί να είναι φίλος, συνάδελφος, εραστής. Δεν έχει δική του προσωπικότητα, είναι μόνο μια λίστα με συμπτώματα, ελεύθερη να «διαβαστεί» και να «ερμηνευτεί» από τον οποιονδήποτε. Είναι κάτι λιγότερο από άνθρωπος, δεν αξίζει το σεβασμό και την ανθρώπινη μεταχείριση από τους «φυσιολογικούς».
Γι’ αυτό άλλωστε κρυβόμαστε, πίσω από πόρτες και χαμόγελα και συνεχίζουμε τις ζωές μας, παλεύοντας με τον ίδιο μας τον εαυτό και με μια κοινωνία ολόκληρη. Αγνοούμε την πικρίλα στη γλώσσα και σφίγγουμε τα δόντια να βγάλουμε άλλη μια μέρα στα σκοτεινά, να μην καταλάβει κανείς τίποτα. Παλεύουμε στα κρυφά, για να αποφύγουμε να συνθλιβούμε από την ταμπέλα που κρέμεται πάνω από το κεφάλι μας, σα δαμόκλειος σπάθη. Για να διεκδικήσουμε μια γωνίτσα ύπαρξης πέρα από την ασθένειά μας . Στις σημειώσεις του, ο Arthur Fleck αναφέρει ότι το χειρότερο πράγμα με την ψυχική ασθένεια είναι ότι ο κόσμος περιμένει να προσποιείσαι ότι δεν την έχεις. Αν «αποκαλυφθείς», τότε ετοιμάσου για κοινωνική απομόνωση, φόβο και βία. Είτε επειδή σε φοβούνται και θέλουν να σε ξορκίσουν μακριά, είτε επειδή βρίσκουν αφορμή να ξεσπάσουν όλα αυτά που σιχαίνονται, αλλά δεν μπορούν να αλλάξουν στις ζωές τους, σε κάποιον «λιγότερο από άνθρωπο». Η ταμπέλα εξαφανίζει, μαζί με την αξιοπρέπεια και τις τύψεις. Είσαι κάτι που δεν κατανοώ και δεν γνωρίζω, το μυαλό μου νιώθει απειλή και σε αναγνωρίζει ως κίνδυνο και γι’ αυτό σε εξοστρακίζω. Ή τελικά το μυαλό μου σε κατηγοριοποιεί βιαστικά σε κάτι λιγότερο από άνθρωπο και το δηλητήριο που κρύβω μέσα μου βρίσκει διέξοδο σε εσένα. Γιατί να νιώσω τύψεις για κάτι (ούτε καν κάποιον), που δεν ξέρω καν τι είναι και δεν με ενδιαφέρει όταν νιώθω τέτοια ανακούφιση;
Η κοινωνία ήταν ανέκαθεν ένας κακός δικαστής και ένας πολύ αποτελεσματικός δήμιος, με τις εξαιρέσεις να επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Όταν τα φώτα έσβησαν και λίγο αφότου μάζεψαν τα popcornτους, οι θεατές έβγαλαν με νοσηρή ευχαρίστηση τους πυρσούς και τις τσουγκράνες και πλημμύρησαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με δριμεία «κατηγορώ» για τη μεταχείριση των ατόμων με ψυχικές ασθένειες και για το πόσο σκληρή ήταν η ζωή του Arthur Fleck. Με την ίδια ευχαρίστηση βγάζουν τους πυρσούς και τις τσουγκράνες χρόνια τώρα ενάντια σε άλλους Arthur Fleck, χωρίς να το σκεφτούν ούτε στιγμή και χωρίς ποτέ να αναλαμβάνουν την ευθύνη για τις πράξεις τους. Με αυτή την έννοια, το Joker είναι ένα πορτρέτο που γίνεται καθρέφτης, όπως θα έλεγε ο Αλμπέρ Καμύ. Εξαιρετικά ατυχής συγκυρία για μια κοινωνία από βαμπίρ, που είναι ανίκανα να δουν την αντανάκλασή τους.
