Πρόσφατα έπεσε στην αντίληψή μου άρθρο του BBC περί ανακάλυψης ενός ψηφιδωτού Ρωμαϊκής εποχής στην εξοχή του Berkshire της Αγγλίας, της περιοχής όπου κατοικώ. Η ανακάλυψη χαρακτηρίστηκε ως μια από τις πιο σημαντικές όλων των εποχών στην Αγγλία, το ψηφιδωτό μάλιστα αποτελεί ένα από συνολικά τρία του είδους του σε όλο τον κόσμο.
Οι αρχαιολόγοι έχουν ήδη επιβεβαιώσει ότι το ψηφιδωτό απεικονίζει τον ελληνικό μύθο του Πέλοπα, του Αχαιού βασιλιά θρυλούμενου ως θεμελιωτή των Ολυμπιακών Αγώνων. Το ψηφιδωτό χρονολογείται από τον 4ο αιώνα μ.Χ.
Πώς θα έμοιαζε άραγε αυτή η κατοικία στη Ρωμαϊκή Βρετανία, να στέκεται μόνη μέσα στους αγρούς; Οι ιδιοκτήτες ήταν σίγουρα εύποροι. Να ήταν στρατιωτικοί; Έμποροι; Να ήταν ντόπιοι “εκρωμαϊσμένοι” ή να είχαν φτάσει εκεί από άλλα μήκη και πλάτη της Αυτοκρατορίας; Και αν είχαν έρθει όντως από αλλού, τους έλειπε η πατρίδα τους; Την ξαναείδαν άραγε ποτέ;
Πώς να έμοιαζε άραγε η Βρετανία τότε, όταν οι Ρωμαίοι έφτασαν εδώ κουβαλώντας βίαια το μεσογειακό πολιτισμό τους; Θυμήθηκα την “Καρδιά του Σκότους” του Τζόζεφ Κόνραντ. Οι Άγγλοι αποικιοκράτες ξεκινούν το ταξίδι τους προς το Κονγκό στα τέλη του 19ου αιώνα. Μέσα στο ατμόπλοιό τους, το ταξίδι ξεκινά από τον ποταμό Τάμεση, τον ήπιο και ρομαντικό πλέον, τον καθημερινό γνώριμο Τάμεση που περνάει δύο βήματα από το σπίτι μου. Η φαντασία του ήρωα Marlow, έτοιμου να ξεκινήσει για ένα επικίνδυνο ταξίδι, αναπλάθει τις συνθήκες της Ρωμαϊκής κατάκτησης: πώς θα φάνταζε τότε η Βρετανία στους Ρωμαίους; Το τόσο ήπιο και κατάφωτο σήμερα ποτάμι θα έμοιαζε σαν μίαν αστραπή μέσα στη μαύρη καταιγίδα καταλήγει, κόβοντας στα δυο απέραντες εκτάσεις με δάση, έλη, υγρασία και άγριους ανθρώπους. Πώς θα τους φαινόταν ο ουρανός που είχε το χρώμα της στάχτης και τα μολύβδινα νερά, έχοντας αφήσει πίσω τους τη Μεσόγειο; Εκεί δεν υπήρχε πλέον κρασί από τις πλαγιές των βουνών της Ρώμης, μόνο νερό από το ποτάμι. Και γύρω γύρω παντού, σκότος. “Αυτοί όμως ήταν άντρες που κοίταζαν στα ίσια το σκοτάδι”, καταλήγει ο συγγραφέας.
Θα ήταν απαράδεκτο όμως, εν έτει 2019, να ομιλούμε ακόμα την αποικιοκρατικήν: οι Ρωμαίοι δε βρήκαν στη Βρετανία “άγριους ανθρώπους” αλλά έναν διαφορετικό πολιτισμό, προσαρμοσμένο και δεμένο άρρηκτα με τη γενέθλια γη του. Οι Ρωμαίοι δεν ήταν μόνο οι γενναίοι λεγεωνάριοι που κοίταζαν στα ίσια το σκοτάδι. Ήταν οι αποικιοκράτες στρατιωτικοί, έμποροι των εθνών και γραφειοκράτες που ως απώτερο στόχο είχαν ο καθένας από μια προαγωγή πίσω στη Ρώμη, όπως αναφέρει και ο ίδιος ο Κόνραντ.
Πολλά πολλά χρόνια πριν τους Ρωμαίους, ο πολιτισμός αυτός είχε δημιουργήσει μνημεία σαν το Στόουνχετζ: γιγάντια και μυστηριακά, με τους αρχαιολόγους ακόμα να ερευνούν τον ακριβή σκοπό που εξυπηρετούσε, τους συνομωσιολόγους να μιλάνε για εξωγήινες καταβολές και τους δρυΐδες της μοντέρνας εποχής να τελετουργούν εκεί κάθε χειμερινό ηλιοστάσιο. Ο Έλληνας τουρίστας θα τείνει να υποτιμήσει το Στόουνχετζ σε σχέση με τα ελληνικά επιτεύγματα: μήπως όμως οι συγκρίσεις τελικά καλύπτουν τις δικές μας ανασφάλειες;
Η (δια)σπορά του ελληνο-ρωμαϊκού πολιτισμού απέφερε πραγματικούς καρπούς στη Βρετανία. Μέσω της Ρώμης δηλαδή, έφτασε σε αυτούς και η Ελλάδα. Μέχρι και σήμερα, η ανώτατη κάστα της Βρετανικής αριστοκρατίας διδάσκεται και μελετάει τα αρχαία ελληνικά. Δεν έχω γνωρίσει Βρετανό κάποιου μορφωτικού επιπέδου που να μην τρέφει άκρατο θαυμασμό για την Ελλάδα και τα πολιτιστικά της επιτεύγματα. Η αγάπη αυτή έφτασε να γίνει και δίκοπο μαχαίρι όταν ο λόρδος Έλγιν ερωτεύτηκε τόσο παράφορα τα μάρμαρα του Παρθενώνα που τα έκλεψε για να στολίσει τη βίλα του στη Σκωτία.
Γυρίζοντας πίσω στο ψηφιδωτό με τον μύθο του Πέλοπα εδώ στη γειτονιά μου, ομολογώ πώς η πρώτη μου σκέψη ήταν “Η Ελλάδα ταξιδεύει παντού”. “Ταξιδεύει” όμως ή μάλλον “ταξίδευε”; Καταλαβαίνετε που το πάω… Εν έτει 2019, είναι ακόμα θεμιτό να εμμένουμε στα επιτεύγματα των αρχαίων ημών προγόνων; Ο κόσμος έχει προχωρήσει, οι συνθήκες έχουν αλλάξει και εμείς… εμείς είμαστε πλέον πολύ διαφορετικοί. Κυρίως ταξιδεύουμε πλέον ως οικονομικοί μετανάστες.
Θα προσπαθήσω λοιπόν να πάω να δω από κοντά το ψηφιδωτό του Πέλοπα. Γιατί πρέπει επειγόντως να κοιτάξουμε προς το μέλλον, ρίχνοντας όμως που και που και καμιά ματιά προς το παρελθόν. Και, μέρες εθνικής εορτής που είναι, θα ‘χω στο νου μου έναν Βρετανό που ερωτεύθηκε παράφορα τη χώρα μας:
The mountains look on Marathon—
And Marathon looks on the sea;
And musing there an hour alone,
I dream’d that Greece might still be free;
Τα βουνά το μεγάλο Μαραθώνα θωράνε,
κι η αθάνατη βλέπει τα πελάγη κοιλάδα.
Εδώ πέρα μονάχος συλλογιόμουν πώς να ‘ναι
θα μπορούσε και πάλε μια ελεύτερη Ελλάδα!
Λόρδος Βύρων, Τα Νησιά της Ελλάδας, μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη-
Χρόνια πολλά!
