Φάκελος: Βιασμός – Πρώτο Μέρος

ΑΠΟ ΤΗΝ ΓΕΩΡΓΙΑ ΔΡΑΚΑΚΗ

Είτε ως μέρος της φρικαλεότητας των ειδήσεων, είτε ως ειδικότερο μέρος της κουλτούρας του, ο βιασμός είναι κάτι περισσότερο από έναν “σκελετό στο ντουλάπι.” Όσο περισσότερο μπορούμε να μιλάμε για αυτόν, όσο τον αναλύουμε, όσο τον αποδομούμε, τόσο το καλύτερο. Προς το παρόν, βρισκόμαστε στο πρώτο στάδιο του ξεπεράσματος της σιωπής αιώνων και υπάρχουν αρκετά πράγματα προς ξεκαθάρισμα.

Πολλή κουβέντα για τον βιασμό;

Χιλιάδες ιστορίες γυναικών είναι θαμμένες στην σιωπή και χιλιάδες άντρες αλωνίζουν ατιμώρητοι εκεί έξω. Ο βιασμός ως πράξη παραβίασης του γυναικείου σώματος και ψυχής είναι η ύστατη εκδήλωση μιας κουλτούρας τοξικής, τελικά, αρρενοπώτητας που βιώνουμε ως κοινωνία ανθρώπων από πάντα. Ο άντρας που κυριαρχεί, που ορίζει, που αποφασίζει, που βιάζει. Αν είσαι γυναίκα και διαβάζεις, θα ξέρεις ότι πολλές φορές έχεις αισθανθεί άβολα σε μια παρέα με ένα μάτσο αρσενικό που δεν βάζει γλώσσα, έχεις ακούσει σχόλια από άλλους γυναίκες ή άντρες για το σώμα ή την ομορφιά σου (“σου πάνε τα κιλάκια σου, μην σκας”, “ε, καλά, δεν είσαι κι η Μπελούτσι, αλλά τρώγεσαι”, “καλέ, όλα έξω τα πέταξε αυτή σήμερα, χαχαχα” κλπ). Ίσως έχεις μπει κι εσύ η ίσια σε διαδικασία να ενοχοποιήσεις τον εαυτό σου για κάτι: για μια επιλογή ντυσίματος, για το ότι έκανες ένα one stand μεθυσμένη προχθές κι άραγε έπρεπε, για το ότι δεν είσαι αρκετά σοβαρή ή σεμνή ή προσεκτική σε αυτά που λες και στον τρόπο με τον οποίο φέρεσαι. Ελάχιστοι άντρες στην γη-και άσπροι και μαύροι και ιθαγενείς και μετανάστες και πρόσφυγες και πάμπλουτοι και διάσημοι και ασήμαντοι- έχουν μπει στην διαδικασία να σκεφτούν αν κάνουν ή σκέφτονται κάτι που οδηγεί μια γυναίκα στο να νιώσει άβολα. Ναι, ο φεμινισμός είναι ποπ στις μέρες μας και όχι, αυτό δεν είναι κακό. Ναι, το metoo ως κίνημα στο διαδίκτυο-θα δούμε στην συνέχεια πώς ξέσπασε- έβγαλε στην φόρα αρκετές ιστορίες και ναι, πολλές ήταν από το μακρινό παρελθόν, όμως κανείς μας, κανείς σας δεν μπορεί να φανταστεί πώς μια κρατημένη μέσα μας ιστορία μπορεί για χρόνια να μας τρώει τα σωθικά.

Ο βιασμός δεν έχει μόνο ένα πρόσωπο

Έχεις ακούσει ποτέ τον όρο date rape; Είναι αυτό που έχεις βγει με κάποιον, έχετε ίσως πάει σπίτι του ή κάπου αλλού και, παρόλο που έχεις διάθεση φλερτ και γνωριμίας, δεν θες να κάνεις σεξ, αλλά ο άλλος θέλει, σε ψιλοαναγκάζει ή σε χοντροαναγκάζει. Πολύ πολύ άβολο. Έχει συμβεί σε καλή μου φίλη. Το σύνθημα το πολύ ωραίο «στο δρόμο για το σπίτι θέλουμε να είμαστε ασφαλείς, όχι γενναίες» το ξέρεις; Είναι αυτό που λέει πως δεν χρειάζεται να δεχόμαστε slut shaming ή να υποβάλουμε εμείς οι ίδιες τον εαυτό μας σε αυτήν την διαδικασία “τσουλοποίησης”. Στην κουλτούρα βιασμού η γυναίκα κατηγορείται και εξευτελίζεται σα να άξιζε την κακοποίηση ή να την έχει προκαλέσει η ίδια, ό, τι και να έχει κάνει. Γιατί φορούσε πολύ προκλητικά ρούχα ή γιατί δεν φορούσε αρκετά προκλητικά ρούχα άρα το έπαιζε δύσκολη, γιατί ήταν σεξουαλικά απελευθερωμένη άρα σιγά την κακοποίηση ή γιατί δεν ήταν σεξουαλικά απελευθερωμένη, άρα έπρεπε κάποιος να την «κάνει γυναίκα» και να της μάθει τι θα πει γαμήσι. Κάπου διάβασα μια φράση που δεν θα μπορούσα να εκφράσω καλύτερα: “η κοινωνική ζωή της γυναίκας είναι γεμάτη αδιέξοδα και αντιφάσεις εξαιτίας της κουλτούρας του βιασμού.” Φτάνει, πια, με το victim blaming! Το θύμα μοιάζει διπλά τιμωρημένο κάποιες φορές…

Ποιοι βιάζουν;

Ο βιαστής δεν έχει συγκεκριμένο προφίλ. Θυμάσαι ότι με αφορμή την απόφαση της δίκης του Brock Turner, του βραβευμένου πολλά υποσχόμενου κολυμβητή που φοιτούσε στο Stanford, ο οποίος έτυχε να πιαστεί στα πράσα από δυο περαστικούς Σουηδούς, την ώρα που έχωνε τα δάχτυλά του στα γεννητικά όργανα ενός αναίσθητου κοριτσιού πίσω από κάτι σκουπιδοτενεκέδες, έξω από ένα πάρτι, ξεκίνησε η όλη φάση με το metoo; Σημειωτέρον, ο αθλητής εξέτισε μόλις τρεις μήνες φυλάκισης, λόγω καλής διαγωγής. Ο δικαστής του είχε επιβάλει έξι μήνες: ο πατέρας του Brock Turner παρακάλεσε το δικαστή να δείξει επιείκεια, γιατί είναι κρίμα να αφήσουν να καταστραφεί η ζωή του πολλά υποσχόμενου παιδιού του για «20 λεπτά δράσης». Επικρατεί ακόμα η άποψη ότι οι άντρες δεν μπορούν να τιθασεύσουν τις ορμές τους, είναι έρμαια των πρωτόγονων ενστίκτων τους και δεν μπορούν να κάνουν αλλιώς, άρα οι γυναίκες είναι που πρέπει να προσέχουν, να μην ντύνονται προκλητικά, να μην προκαλούν γενικά, να κάθονται φρόνιμα, να είναι πάντα σε εγρήγορση και να δρουν προληπτικά, αν θέλουν να αποφύγουν το βιασμό. Αν δεν τα κάνουμε όλα αυτά, σημαίνει ότι «τα θέλει ο κώλος μας», άρα δεν πρόκειται για βιασμό. Τα κατεστημένα media αρέσκονται να παρουσιάζουν τους βιαστές ως δράκους ή να τονίζουν ότι είναι “αρρωστημένοι”. Αν είναι ξένοι, επιμένουν στην καταγωγή τους. Άλλωστε, πολύ σπάνια φτάνουν στις ειδήσεις βιασμοί που διαπράττουν επιφανείς κύριοι εκεί έξω. Και είναι πιο δύσκολο για μια γυναίκα που βιάστηκε από το αφεντικό της με το οποίο παλιά έκανε με την θέλησή της σεξ να το καταδώσει. Γιατί τώρα ίσως παντρεύτηκε με άλλον ή δεν θέλει πια το αφεντικό. Όχι απλά θα χάσει την δουλειά της, αλλά ίσως και να δυσκολευτεί να βρει άλλη μετά. Ψυχολόγοι και εγκληματολόγοι έχουν κατά καιρούς επιμείνει ότι είναι λάθος των ΜΜΕ να βλέπουν τον βιασμό ως μια πράξη αποκομμένη από μια γενικότερη κουλτούρα εναντίον των γυναικών.

Η ψυχολόγος Μαρία Τόπα, εξειδικευμένη σε θέματα σεξουαλικής κακοποίησης και βίας κατά των γυναικών και πρώην συνεργάτιδα της Γενικής Γραμματείας Ισότητας Φύλων του Υπουργείου Εσωτερικών σημειώνει τα εξής: “Ακόμη και σήμερα υπάρχει κόσμος που πιστεύει ότι “θολώνει” το μυαλό του άνδρα, όταν υπάρχει κόσμος που πιστεύει πως η γυναίκα τον έφερε στο “αμήν”, όταν ακόμα πιστεύει ότι όταν μια γυναίκα μπαίνει σε μια τέτοια σχέση είναι “μαζόχα” ή τεμπέλα γιατί δεν πάει να δουλέψει. Όταν αυτά τα βλέπουμε σαν κοινωνία με τέτοιο τρόπο, δεν είναι δυνατό να καταλάβουμε και τον βιασμό.”

Δεν είναι όλα βιασμός: η νομική σκοπιά

Ο βιασμός ως έννοια είναι εξαιρετικά ευρεία. Βιασμός ψυχής και κορμιού. Μέσα από λέξεις ή πράξεις. Ο βιασμός, όμως, στενή εννοία, είναι πολύ συγκεκριμένος και δεν πρέπει επουδενί να θεωρούμε δυνάμει βιαστή έναν άντρα που η συμπεριφορά του εμπίπτει σε άλλα “αμαρτήματα”, όπως σεξισμό, μάτσο λεξιλόγιο και συντηρητικές ιδέες για το σεξ και τον έρωτα. Αλίμονο, οι βιαστές καμιά φορά δεν φαίνονται, δεν τους πιάνει το μάτι σου. Μπορεί να είναι αριστεροί, αναρχικοί, ακροδεξιοί, κεντρώοι, τίποτα. Στο παρελθόν, η ποινική αντίληψη περί του βιασμού ήταν χαρακτηριστική των τότε αντιλήψεων για τη γυναίκα. Συγκεκριμένα, ο βιασμός είχε τον χαρακτήρα της προσβολής από έναν άνδρα σε έναν άλλον και συνιστούσε έγκλημα κατά της ιδιοκτησίας. Νομικά, θεωρείτο έγκλημα κατά της ιδιοκτησίας, γιατί η γυναίκα αποτελούσε ιδιοκτησία του άνδρα, αρχικά του πατέρα της και ύστερα του συζύγου, και μέσω του βιασμού, ο δράστης ήθελε να ενισχύσει το δικό του ανδρισμό. Ο ρόλος της γυναίκας, ως θύματος βιασμού, ήταν ανύπαρκτος. Ο Ποινικός Κώδικας της προσωρινής Κυβέρνησης της επαναστατημένης Ελλάδας, το 1824 θεωρούσε ως βιασμό μόνο τις περιπτώσεις φθοράς από έγγαμο. Έπειτα, ο Ποινικός Κώδικας του νεοσύστατου ελληνικού Κράτους το 1834, είχε συγκριτικά ευρύτερα όρια, καθώς αναγνώριζε ως βιασμό την καταναγκαστική συνουσία ανεξάρτητα από το φύλο.  Έπειτα, ο Ποινικός Κώδικας που ξεκίνησε να ισχύει στην χώρα μας το 1951,  συμπεριελάμβανε τον βιασμό στα εγκλήματα κατά των ηθών, ενώ περιγραφόταν με τους εξής περιορισμούς: α) συνουσία εκτός γάμου, β) με χρήση σωματικής βίας ή απειλής σπουδαίου και άμεσου κινδύνου, γ) εναντίον γυναίκας. Ο βιασμός αποτελούσε κακούργημα, καθώς του αντιστοιχούσε η ποινή της προσωρινής κάθειρξης. Ποινική δίωξη ασκούνταν μόνο ύστερα από έγκληση, αν το θύμα ήταν γυναίκα, και στην περίπτωση θανάτου του παθόντος, επιβαλλόταν ποινή κάθειρξης τουλάχιστον 10 ετών ή ισόβιας. Σταθμό στην εξέλιξη της ποινικής αντιμετώπισης του βιασμού αποτελεί ο Ν. 1419/1984, ο οποίος αφορούσε τροποποιήσεις στον Ποινικό Κώδικα και τον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας.

Οι πιο ουσιαστικές τροποποιήσεις στο άρθρο 336 ΠΚ αφορούσαν:

α) την κατάργηση της έμφυλης διάκρισης που μέχρι τότε στιγμάτιζε αποκλειστικά τη γυναίκα ως θύμα βιασμού. Δηλαδή, ο όρος αντικατάσταση του όρου «θήλυ» από τον όρο «άλλον», άνοιξε το φάσμα των θυμάτων. (ναι, και άντρες έχουν βιαστεί και βιάζονται, και όχι μόνο ομοφυλόφιλοι άντρες)

β) τη συμπερίληψη και άλλων ασελγών πράξεων και όχι μόνο της συνουσίας στην αντικειμενική υπόσταση του βιασμού

γ) τηνεγκληματοποίηση του ομαδικού βιασμού (με δύο ή περισσότερους δράστες που δρουν από κοινού), που συνιστά διακεκριμένη μορφή του βασικού εγκλήματος του βιασμο, που σημαίνει ότι τιμωρείται αυστηρότερα, με κάθειρξη τουλάχιστον 10 ετών

δ) την θέσπιση της αυτεπάγγελτης δίωξης του εγκλήματος του βιασμού και όχιύστερα από έγκληση του θύματος-πόσες φορές τα θύματα δεν σώπαιναν από φόβο διαπόμπευσής τους; Ακόμα, φυσικά, συμβαίνει αυτό.

Από το 1985, ο βιασμός εντάσσεται πλέον στα εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας και τα εγκλήματα οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής. Μετά τις τροποποίησεις του 1984, το περιεχόμενο του βιασμού στον Ποινικό Κώδικα είχε ως εξής:

α) εξώγαμη συνουσία ή άλλη ασελγής πράξη,

β) που ασκείται με σωματική βία ή απειλή σπουδαίου και άμεσου κινδύνου (στη σωματική βία συμπεριλαμβάνεται και η αναισθητοποίηση του ατόμου με ναρκωτικές, υπνωτικές ή άλλες ουσίες -άρθρο 13 στοιχ. δ’ ΠΚ),

γ) και το διακεκριμένο έγκλημα του ομαδικού βιασμού.

Οι τελευταίες αλλαγές, πριν το 2019, αφορούσαν στην επιβολή αποκλειστικά ισόβιας κάθειρξης στο θανατηφόρο βιασμό, με το Ν. 3064/2002, και επίσης-πολύ σημαντικό!- την εγκληματοποίηση του συζυγικού βιασμού, με το Ν. 3500/2006 για την αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας. Η ουσιαστικότερη αλλαγή είναι ότι στα στοιχεία του εγκλήματος του βιασμού, συμπεριλαμβάνεται πλέον και η απουσία συναίνεσης του θύματος. Αυτή η νομοθετική κατοχύρωση οφείλεται στη Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Πρόληψη και την Καταπολέμηση της Βίας κατά των Γυναικών και της Ενδοοικογενειακής Βίας, ευρύτερα γνωστή ως Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης. Η Σύμβαση αυτή υιοθετήθηκε από το Συμβούλιο Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης και υπογράφηκε στην Κωνσταντινούπολη, το 2011, ενώ τέθηκε σε ισχύ το 2014 και υπογράφηκε από την Ε.Ε. το 2017. Ενσωματώθηκε στο ελληνικό δίκαιο το 2018, με το Ν. 4531/2018, και έχει συνταγματική ισχύ.

Το άρθρο, λοιπόν, που αφορά άμεσα το βιασμό, είναι το άρθρο 36. Στο άρθρο αυτό δεν τονίζεται η χρήση σωματικής βίας ή η απειλή σπουδαίου και άμεσου κινδύνου, όπως ίσχυε στη μέχρι τότε ελληνική νομοθεσία, αλλά η απουσία συναίνεσης του παθόντος για οποιαδήποτε διείσδυση σεξουαλικού χαρακτήρα, είτε με τη χρήση οργάνου του σώματος είτε αντικειμένου, είτε μεταξύ δύο είτε περισσότερων ατόμων. Επιπλέον, υπογραμμίζεται ο εκούσιος χαρακτήρας της συναίνεσης, δηλαδή η αβίαστη παραχώρησή της από το άτομο. Άλλες σημαντικές προβλέψεις της Σύμβασης για τον βιασμό αποτελούν: η ασημαντότητα της σχέσης δράστη και θύματος για την άσκηση ποινικής δίωξης (άρθρο 43), η αναγνώριση επιβαρυντικών περιστάσεων, όπως η χρήση ή απειλή όπλου στη διάρκεια της πράξης (άρθρο 46) και η μη στήριξη της ποινικής δίωξης αποκλειστικά σε τυχόν αναφορά ή έγκληση του θύματος (άρθρο 55). Μια τελευταία σημαντική ρύθμιση είναι αυτή του άρθρου 48, που ορίζει την απαγόρευση εναλλακτικών τρόπων επίλυσης των διαφορών (π.χ. διαδικασίες αποκαταστατικής δικαιοσύνης) σε εγκλήματα όπως ο βιασμός. Αυτή οφείλεται στην αποδεδειγμένη αναποτελεσματικότητα μέτρων αποκαταστατικής δικαιοσύνης σε σεξουαλικά εγκλήματα, καθώς και στην πρόληψη της εκ των υστέρων θυματοποίησης.

Οι τέσσερις περιπτώσεις βιασμού

Μετά, λοιπόν, από την υπογραφή και την κύρωση της Σύμβασης από την Ελλάδα, την ενσωμάτωσή της στο εθνικό δίκαιο και την μετέπειτα κύρωση του νέου ΠΚ (Ν. 4619/2019), νομικά υφίστανται 4 περιπτώσεις βιασμού:

α) ο εξαναγκασμός άλλου σε επιχείρηση ή ανοχή γενετήσιας πράξης με τη χρήση σωματικής βίας ή απειλής σοβαρού και άμεσου κινδύνου ζωής ή σωματικής ακεραιότητας,

β) το διακεκριμένο έγκλημα του ομαδικού βιασμού,

γ) το διακεκριμένο έγκλημα του θανατηφόρου βιασμού,

δ) η επιχείρηση γενετήσιας πράξης χωρίς τη συναίνεση του παθόντος.

Από νομικής άποψης, μεγάλο μέρος των προβλέψεων της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης δεν έχει υιοθετηθεί από το ελληνικό δίκαιο, όπως είναι πολλές από τις επιβαρυντικές περιστάσεις. Επίσης, όπως επισημαίνεται στην αιτιολογική έκθεση του Ν. 4619/2019, «ως μέσο τέλεσης του εγκλήματος διατηρείται η σωματική βία». Το πιο σημαντικό  που πρέπει να γίνει για να επέλθει ουσιαστική αλλαγή, είναι η εξάλειψη της λεγόμενης «κουλτούρας του βιασμού» (rape culture), η οποία ενισχύει τόσο την πρωτογενή όσο και τη δευτερογενή θυματοποίηση.

Ζήτα βοήθεια, αν χρειαστεί

  1. Αν είσαι θύμα σεξουαλικής βίας, κάλεσε με αστική χρέωση το 15900 που είναι μια 24ωρη γραμμή SOS. Η γραμμή απευθύνεται σε γυναίκες θύματα βίας και προσφέρει υπηρεσίες ενημέρωσης και τηλεφωνικής συμβουλευτικής σε θύματα όλων των μορφών βίας λόγω φύλου. Την γραμμή στελεχώνουν ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργεί που παρέχουν άμεση βοήθεια σε έκτακτα και επείγοντα περιστατικά βίας.
  • Απεύθυνε τις απόψεις και τους προβληματισμούς σου στην πολύ δραστήρια ομάδα γυναικών ενάντια στο σεξισμό, στέλνοντάς τους e-mail στο: womenagainst.sexism@gmail.com

Δες και αυτά τα τηλέφωνα:

ΓΡΑΜΜH SOS ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΙΣΟΤΗΤΑΣ 210-3220900

ΚΕΝΤΡΑ ΥΠΟΔΟΧΗΣ ΚΑΚΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΑΘΗΝΑ: 210 5235318 και 5235250

ΠΕΙΡΑΙΑΣ: 210 4112091 και 4129101

ΞΕΝΩΝΑΣ ΚΑΚΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 210 5244657

ΔΙΚΤΥΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ ΒΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ (δευτ-παρ 16.00-20.00) 210 3828126

ΔΙΚΤΥΟ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΕΥΡΩΠΗΣ 210 7786800

ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΟΜΑΔΑ ΑΥΤΟΑΜΥΝΑΣ 210 5221101 210 5316467

Συμβουλευτικά Κέντρα για τη βία κατά των Γυναικών

Τηλ: 210 3317305-6 – Αλκιβιάδου 76, Πειραιάς Τηλ: 210 4112091, 4129101 • Δήμος Αθηναίων/ Γραφείο Ισότητας Τηλ: 210 5244657

ΚΕΝΤΡΑ ΥΠΟΔΟΧΗΣ ΚΑΚΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

ΑΘΗΝΑ: 210 5235318 και 5235250/ ΠΕΙΡΑΙΑΣ: 210 4112091 και 4129101

ΞΕΝΩΝΑΣ ΚΑΚΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 210 5244657

ΔΙΚΤΥΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ ΒΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 2103828126

Συνεχίζεται…