Μούσα, τραγούδα το θυμό του ξακουστού Αχιλλέα: Επισκεφθήκαμε την έκθεση “Τροία” στο Βρετανικό Μουσείο, στο Λονδίνο και να τι είδαμε:

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΤΣΑΠΑΤΣΑΡΗ

”Μούσα, τραγούδα το θυμό του ξακουστού Αχιλλέα”

Μια συνειρμική περιήγηση στην έκθεση “Τροία” του Βρετανικού Μουσείου. Τα ομηρικά έπη ως έμπνευση για την ανθρωπότητα μέσα στους αιώνες.

Η Τροία (ανείπωτο!) τάφος κοινός Ασίας και Ευρώπης,  η Τροία ανδρών κι ανδρείας πάσης στάχτη πικρή

Κάτουλλος 68

Τα πανανθρώπινα μηνύματα του Τρωϊκού μύθου ενσωματώθηκαν άμεσα στη ρωμαϊκή παράδοση. Και όχι μόνο: στην έκθεση παρουσιάζονται πάμπολλα ευρήματα από όλα τα μήκη και πλάτη του αρχαίου κόσμου, ιστορικές αποδείξεις ότι οι μαθητές από την αρχαία Αίγυπτο μέχρι τη ρωμαϊκή Βρετανία διδάσκονταν Όμηρο.

Η εικόνα του Ομήρου βγαλμένη κατευθείαν από τα γυμνασιακά μου βιβλία, στην καρδιά του Λονδίνου.

Ελένη! νύφη με σπαθιά και φόνους γυρεμένη!

[…] όλεθρος

ανδρών και πλοίων και κάστρων

Αισχύλου Αγαμέμνων

Ελένη η πολυτραγουδισμένη. Ελένη η σαγηνευτική. Ελένη το αιώνιο σύμβολο της τιμωρίας της πατριαρχίας στις γυναίκες που τολμούν να παραβούν κανόνες. Η Ελένη της απαξίωσης, ο αποδιοπομπαίος τράγος τόσων θανάτων:

πως τόσος πόνος τόση ζωή

πήγαν στην άβυσσο

για ένα πουκάμισο αδειανό για μιαν Ελένη.

Ελένη, μια όμορφη γυναίκα, προκάλυμμα για έναν ιμπεριαλιστικό πόλεμο.

Οι χρωματιστοί μεσογειακοί κήποι στο Αχίλλειο. Ταξίδι με τους γονείς μου στην Κέρκυρα. Το αγαπημένο θέρετρο της Αυτοκράτειρας Σίσσυ, ένα στολίδι στο Ιόνιο, μα μια εικόνα απόγνωσης ως σήμα κατατεθέν του: ο Αχιλλεύς θνήσκων:  


“χτίστηκε το 1890 με εξ ολοκλήρου δαπάνη της αυτοκράτειρας Ελισάβετ της Αυστρίας, η οποία λόγω της ευαίσθητης υγείας της ζήτησε την οικοδόμησή της. Την έπαυλη την αφιέρωσε στον Αχιλλέα, απ’ όπου και το όνομα της, τον περίβολο της οποίας πλούτισε με αγάλματα από την αρχαία ελληνική μυθολογία.”

Και των θνητών η γενεά των φύλλων ομοιάζει.

Ιλιάδα

Τα σκεύη αυτά κάποτε κοσμούσαν το σπίτι μιας οικογένειας.

Άλωσις: ο ξύλινος σκελετός του Δούρειου Ίππου.

Το πιο εντυπωσιακό έκθεμα: ένας Βουδιστικός Δούρειος Ίππος. Από την περιοχή Gandhara του σύγχρονου Πακιστάν και Αφγανιστάν, η σκηνή φαίνεται να απεικονίζει τον Αχαιό πολεμιστή Σίνωνα να σπρώχνει τον ίππο προς την Τροία, το Βασιλιά Πρίαμο πίσω του, τον Τρώα ιερέα Λαοκόοντα να προσπαθεί να το εμποδίσει, και την Κασσάνδρα να προλέγει την καταστροφή. Αλλά η “Κασσάνδρα” είναι ντυμένη με παραδοσιακή ινδική φορεσιά και κοσμήματα που συνήθως φορούν πνεύματα της φύσης ή της γονιμότητας (yakshi) στην νοτιοασιατική τέχνη. 

Η σκηνή έχει προφανώς επανεφευρεθεί ως βουδιστική μυθολογική αφήγηση. Ο Λαοκόων ενδεχομένως παρίστανε έναν bodhisattva, έναν Βούδα του μέλλοντος, που παρεμβαίνει για να εμποδίσει την καταστροφή.

Η επιρροή της εκστρατείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην ασιατική ήπειρο.

Σκέφτηκα τους Ελληνες που επισκέπτονται αυτή την έκθεση. Σίγουρα κι αυτοί σκέφτηκαν το ίδιο. Και σκέφτηκα και τους γείτονες αυτής της έκθεσης, τα μάρμαρα του Παρθενώνα…

Θυμήθηκα το Σεβάχ το Θαλασσινό, ένα τραγούδι του Λοϊζου σε στίχους του Λευτέρη Παπαδόπουλου, που έπαιζε συχνά στο σπίτι μου:  

Σαρακηνοί και Βενετσάνοι

πιάνουν και δένουν στο κατάρτι

ελόγου μου τον καπτάν Γιάννη

το παλληκάρι τον αντάρτη

τον άντρακλα τον πελαγίσιο

Θάλασσα πικροθάλασσα

γιατί να σ’ αγαπήσω

Απόσπασμα από την παράσταση Queens of Syria, 2016

Οι Τρωάδες του Ευριπίδη, που διδάχθηκαν για πρώτη φορά στην Αθήνα το 415 π.Χ., δραματοποιεί τις συμφορές των γυναικών καθώς περιμένουν να καθοριστεί η τύχη τους από τους Αχαιούς νικητές του Τρωικού πολέμου μετά την ισοπέδωση της πόλης τους. 

Το 2013 μια ομάδα προσφύγων από την εμπόλεμη Συρία παρουσίασε μια διασκευή της τραγωδίας του Ευριπίδη στην Ιορδανία. Αργότερα, ο θίασος περιόδευσε στο Ηνωμένο Βασίλειο ως Queens of Syria (Βασίλισσες της Συρίας). Μέσω της παράστασης, οι γυναίκες, στην πρώτη τους εμπειρία ως ηθοποιοί, δίνουν φωνή στον πόνο αυτών που υποφέρουν τις καταστροφικές συνέπειες του πολέμου. 

Η ιστορία της Τροίας είναι πολύ παρόμοια με αυτή της Συρίας, οι γυναίκες της, τα παιδιά, η χώρα που καταστράφηκε… όλες μας έχουμε ζήσει την αληθινή εμπειρία – Μάχα, μέλος του θιάσου

τόσα περίπλοκα τέρατα, που δεν μας αφήνουν να

στοχαστούμε, πως ήταν κι αυτός ένας άνθρωπος

που πάλεψε μέσα στον κόσμο, με την ψυχή

και με το σώμα.

Γιώργος Σεφέρης – Πάνω σ’ ένα Ξένο Στίχο, 1932

Οι γυναίκες του Τρωϊκού Πολέμου 

Η Ελένη καθώς και άλλες γυναίκες διαδραματίζουν ένα κεντρικό ρόλο στον Τρωϊκό  μύθο.

Η Ελένη είναι ένα πιόνι στον πόλεμο των Θεών. Η Ιφιγένεια θυσιάζεται για έναν ούριο άνεμο. Η Κασσάνδρα και οι άλλες επιζήσασες Τρωάδες υποδουλώνονται όταν η Τροία πέφτει. Η βασίλισσα Κλυταιμνήστρα ενεργεί άφοβα όταν παίρνει εκδίκηση από τον άντρα της Αγαμέμνονα, αλλα το πληρώνει με τη ζωή της. 

Η Ελένη σαγηνεύει τους καλλιτέχνες ανά τους αιώνες. Πολλοί προσπάθησαν να απεικονίσουν την ακαταμάχητη ομορφιά της, αναρωτώμενοι αν ήταν ένα αθώο θύμα ή μια εκουσίως μοιραία γυναίκα. 

Βασίλισσες, Θεές και ημίθεες, ποτέ καμία δεν ξέφυγε από την παντοδύναμη πατριαρχία.

Κλυταιμνήστρα, η τραγική βασίλισσα.

Σοφία Εγκαστρωμένου – Σλήμαν, η Αρσακειάδα, και δεύτερη σύζυγος του σπουδαίου αρχαιολόγου που έφερε στο φως τόσους Μυκηναϊκούς και Τρωϊκούς θησαυρούς. Προϋπόθεση του Σλήμαν στην προσπάθειά του για ανεύρεση Ελληνίδας συζύγου, “να είναι λάτρης του Ομήρου”. Η Σοφία έπαιξε καθοριστικό ρόλο όχι μόνο στην προβολή του έργου του συζύγου της, αλλά και στην ίδρυση και τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του νοσοκομείου Σωτηρία των Αθηνών. Εδώ, φωτογραφημένη φορώντας Τρωϊκά κοσμήματα.

Η ασπίδα του Αχιλλέα. Όπως την περιγράφει ο Όμηρος, θα μπορούσε κανείς να την αποκαλέσει και ως μια αρχαία ελληνική εκδοχή του “Πόλεμος και Ειρήνη”, σφυρηλατημένη από τον θεϊκό Ήφαιστο. Καμία άλλη ασπίδα δεν θα ταίριαζε στον ημίθεο Αχιλλέα, τον άνθρωπο που, ακόμα και στον Άδη, αισθάνεται άχθος αρούρης, ένα βάρος της Γης, γιατί τόσο καιρό δεν μπορεί να συνεισφέρει στη μάχη των Αχαιών. Ένας εγκληματίας πολέμου, ένας αρχαϊκός αμφιφυλόφιλος Μπραντ Πιτ, γνήσιος πρόγονος του Αλέξανδρου, αμφιλεγόμενος ή αποθεωμένος από τους φίλους, μισητός όσο κανείς άλλος από τους εχθρούς και τους αθώους, και, πάνω απ’ όλους, από την Ανδρομάχη, το αιώνιo σύμβολο των θυμάτων κάθε πολέμου. 

Γιατί οι αρχαία μας πρόγονοι ήξεραν καλά ότι οι άνθρωποι δεν χωράνε σε καλούπια, ακόμα και ως ημίθεοι.

“Άφηνε του Ωκεανού τα βάθ’ η ροδισμένη

Ηώς να φέρει των Θεών το φως και των ανθρώπων.

Κι έφερ’ η Θέτις του θεού τα δώρ’ αυτά στα πλοία.

Ήβρε σιμά στον Πάτροκλο τον ποθητόν υιόν της

πικρά να κλαίει, και πολλοί τριγύρω του εθρηνούσαν

σύντροφοι, κι η ασύγκρητη θεά σιμά τους ήλθε.

Το χέρι του’πιασε σφικτά, προσφώνησέ τον κι είπε:

«Παιδί μου, αυτόν ν’ αφήσωμε, με όλο μας τον πόνο,

να κείτεται ως τον δάμασε η βουλή των αθανάτων.

Του Ηφαίστου τώρα δέξου εσύ τ’ άρματα τα ωραία

που όμοια δεν εφόρεσε κανείς θνητός ακόμη.».

Ο Όμηρος, κληρονομιά ολόκληρης της ανθρωπότητας.