Ο Μέγας Ιεροεξεταστής: Μια παράσταση του Δημήτρη Βερύκιου με τον λόγο του Ντοστογιέφσκι που γεμίζει δέος

ΑΠΟ SPOTLIGHTPOST TEAM

Ο Δημήτρης Βερύκιος, ως ηθοποιός, σκηνοθέτης, έχει δείξει την αφοσίωση του στον «μέγα ανατόμο» της ανθρώπινης ψυχής, τον Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, εκείνον που η ανθρωπότητα περνά μέσα απ τις λέξεις του και δεν μπορεί να τον ξεπεράσει, αλλά μόνο δέος να δείξει μπροστά στην ικανότητα του να κοιτάει, σχεδόν, με μικροσκόπιο εντός μας. Ο Βερύκιος μετά την παράσταση με «Το όνειρο ενός γελοίου», αναμετριέται με ένα απ τα πλέον πολυεπίπεδα, ας πούμε δύσκολα κείμενα του Ντοστογιέφσκι, το «Ο Μέγας Ιεροεξεταστής». Οι παραστάσεις, που ξεκίνησαν τον περασμένο Ιανουάριο, αλλά, όπως όλες, διακόπηκαν αναγκαστικά λόγω κορωνοϊού, συνεχίζονται στο eStage.gr, από την Κυριακή 27 Δεκεμβρίου 2020 στις 19:30. Ποιο είναι όμως αυτό το κείμενο, που οι καλλιτέχνες, μοιάζουν να επιστρέφουν σ αυτό, ή να του αναφέρονται…  

Οι Αδελφοί Καραμάζοφ και Η Ζωή Ενός Μεγάλου Αμαρτωλού

Ο φοβικός, αδυσώπητος Μέγας Ιεροεξεταστής βρίσκεται στο τελευταίο έργο Οι Αδελφοί Καραμάζοφ του Ντοστογιέφσκι, που είχε ως πρόθεση να αποτελέσει το πρώτο μέρος μιας τριλογίας, με ήρωα ή μάλλον αντί – ήρωα τον Αλιόσα Καραμάζοφ, υπό την ονομασία Η Ζωή Ενός Μεγάλου Αμαρτωλού. Το έργο έμεινε ανολοκλήρωτο, αφού ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι πέθανε και η ανθρωπότητα το στερήθηκε. Στο σπουδαίο αυτό βιβλίο, η διαλυμένη οικογένεια των Καραμάζοφ, όλοι άνδρες, που προσπαθεί να συνυπάρξει. Ο δύστροπος, χυδαίος, υλιστής, παρακμιακός, χειριστικός πατέρας, Φιοντόρ Πάβλοβιτς Καραμάζοφ, συγκρούεται συνέχεια, με τον μεγαλύτερο γιο, τον Ντιμίτρι. Όταν ο πατέρας μετά από μια έντονη φιλονικία, για μια γυναίκα με τον πρώτο του γιο, βρεθεί άγρια δολοφονημένος, δράστης θεωρείται ο Ντιμίτρι. Ένας πατροκτόνος που δεν θα βρει έλεος ποτέ. Κι όμως! Όλα αυτά είναι αφορμές για μια οικουμενική ιστορία, με τα πρόσωπα μεγεθυμένα σε ελαττώματα, ή καλοσύνες, στην αγαθότητα ή στο κακό, ως δυνάμεις που ενυπάρχουν σε κάθε ανθρώπινη ψυχή. Ο πρώτος γιος, ο Ντιμίτρι, αξιωματικός του στρατού, χαρτοπαίκτης και πότης, είναι το παράφορο πάθος, οι ενστικτώδεις επιλογές, η πυρακτωμένη προσήλωση σε έρωτες και πάθη. Ο δεύτερος γιος, ο διανοούμενος, είναι ο άθεος Ιβάν, κυνικός, ψυχρός, υπολογιστής, λογικός και εγκεφαλικός, δίχως ίχνος συναισθήματος. Ο πιο τρυφερός, τρίτος γιος, ο Αλιόσα, δόκιμος μοναχός, με αδυναμίες, με προσηλώσεις, με φόβο Θεού, τιμά οικογένεια, θρησκεία, παράδοση, ακόμα και αν δεν τους αξίζει. Και πιο σκοτεινός, πιο φοβικός, κρυμμένος στις σκοτεινές κόχες είναι ο νόθος γιος Σμιερντιακόφ, αποτέλεσμα βιασμού μιας άσχημης ζητιάνας από τον πατέρα, ύστερα από στοίχημα, φτιαγμένος από πίκρα, μίσος, οργή. Το έργο τοποθετείται στα τέλη της δεκαετίας του 1860– την εποχή μετά την κατάργηση της δουλοπαροικίας στην τσαρική Ρωσία. Η νέα αυτή εποχή για την αχανή τσαρική γη, αποπνέει στον συγγραφέα αισιοδοξίας και μια αίσθηση ανανέωσης παρά την τραγικότητα του έργου και το μοιραίο των ηρώων του. Μες στους Αδερφούς Καραμάζοφ λοιπόν, βρίσκεται αυτό το κεφάλαιο του Μέγα Ιεροεξεταστή, που γέμισε δέος την ανθρωπότητα και έκανε παράσταση, πρόσφατα ο Βερύκιος. Και να πως…

Ο Μέγας Ιεροεξεταστής

Ο άθεος, διανοούμενος, ψυχρός μεσαίος αδελφός Ιβάν προσπαθεί να αποδείξει στον μικρό του αδερφό του, τον Αλιόσα, που είναι προσκολλημένος δίπλα σε έναν «άγιο» ασκητή και ζει μοναστική ζωή ως δόκιμος, πως η εκκλησία και οι εκπρόσωποι της, δεν ακολουθούν το θείο έργο, φροντίζοντας για τα δικά τους συμφέροντα εξουσίας, ισχύς και πλούτου. Χειρίζονται τους ανθρώπους με τον φόβο και την επαγγελία μιας μετά θάνατον καλής και χορτασμένης ζωής, εξαφανίζοντας την ελευθέρια της σκέψης του ατόμου. Και οι άνθρωποι, όχι, δεν χρειάζονται ελευθερία άλλα αρχηγούς. Εκείνους που θα αποφασίζουν, θα ορίζουν και οι πιστοί θα ακολουθούν, ως όργανα και εκτελεστές εντολών. Ο Ιβάν παρουσιάζει την Σεβίλλη των χρόνων της Ιεράς Εξέτασης, όπου ο επικεφαλής των Ιεροεξεταστών την ώρα μιας εκτέλεσης, αναγνωρίζει τον Σωτήρα, χωρίς να τον ονομάζει, αναμεσά στο πλήθος να κάνει ένα θαύμα και διατάζει την σύλληψή του. Ο Μέγας Ιεροεξεταστής με πύρινα λόγια εναντίον του καταδικασμένου, ήδη, σε θανάτου Σωτήρα, λέει πως ήρθε να ισοπεδώσει το οικοδόμημα του, μικρότερος και αυτός ο ίδιος, απ το δημιούργημα του, όχι τον άνθρωπο, αλλά την εκκλησία.

Φράσεις απ τον λόγο του Μέγα Ιεροεξεταστή:

«Είσαι Εσύ; Εσύ;… Σώπα, μην αποκρίνεσαι. Τι θα μπορούσες, άλλωστε, να πεις; Το τι θα πεις περίφημα το ξέρω. Δε δικαιούσαι όμως να προσθέσεις το παραμικρό στα όσα είπες κάποτε. Γιατί λοιπόν ήρθες να χαλάσεις την ησυχία μας; Γιατί για να χαλάσεις την ησυχία μας ήρθες, και τούτο το γνωρίζεις. Ξέρεις όμως τι έχει να γίνει αύριο; Δεν ξέρω ποιος είσαι ούτε και θέλω να μάθω. Είτε είσαι Εκείνος είτε κάποιος που του μοιάζει απλώς, εγώ αύριο θα σε καταδικάσω και θα σε κάψω στην πυρά ως το δολιότερο των αιρετικών κι ο ίδιος ο λαός που σήμερα σου φιλούσε τα πόδια, αύριο κιόλας, μ’ ένα μου νεύμα, θα τρέχει να ρίξει στην πυρά Σου προσανάμματα, αυτό το ξέρεις; Ναι, ίσως να το ξέρεις».

«Θέλεις να πας στον κόσμο και πηγαίνεις με άδεια χέρια, φέρνοντας μονάχα κάποιαν επαγγελία ελευθερίας που αυτοί, μέσα στην κουταμάρα τους και την έμφυτη ατιμία τους, είναι ανίκανοι ακόμα και να τη σκεφτούν, που τη φοβούνται και τη τρέμουν, γιατί για τον άνθρωπο και την κοινωνία των ανθρώπων ποτέ τίποτα δε στάθηκε πιο αβάσταχτο από την ελευθερία! Βλέπεις όμως τούτες τις πέτρες μέσα στη γυμνή, φλογισμένη έρημο; Εάν τις μετατρέψεις σε ψωμί, θα τρέξει πίσω σου η ανθρωπότητα ωσάν κοπάδι ευγνώμον και πειθήνιο, το οποίο όμως θα τρέμει αιώνια μην τύχει και τραβήξεις το χέρι σου και του λείψει το ψωμί σου. Εσύ όμως δεν ήθελες να στερήσεις από τον άνθρωπο την ελευθερία του και απέκρουσες την πρόταση, γιατί τι είδους ελευθερία είναι αυτή συλλογίστηκες, αν η υπακοή ξεπληρώνεται με ψωμί;».

«Διορθώσαμε το έργο Σου και το βασίσαμε στο θαύμα, στο μυστήριο και στην αυθεντία. Και χάρηκαν οι άνθρωποι, διότι πάλι σαν κοπάδι τους οδηγούν, και απαλλάχθηκαν επιτέλους οι καρδίες τους από το δώρο τούτο το φοβερό που τόσα βάσανα τους είχε φέρει. Λέγε πράξαμε σωστά, ήταν σωστά αυτά που πράξαμε και τους διδάξαμε; Μην εμείς δεν αγαπήσαμε την ανθρωπότητα, αφού με τόση ταπεινοφροσύνη παραδεχθήκαμε την αδυναμία της, από αγάπη γι’ αυτήν αλαφρύναμε το φορτίο της, επιτρέψαμε στην αδύναμη φύση της ως και την αμαρτία, αρκεί αυτή να γίνεται με την άδεια μας; Γιατί λοιπόν έρχεσαι τώρα να μας χαλάσεις την ησυχία μας;» .

«Σ’ το ξαναλέω, αύριο κιόλας θα δεις το πειθήνιο τούτο κοπάδι να σπεύδει στο πρώτο μου νεύμα να ρίξει αναμμένα κάρβουνα στην πυρά όπου θα Σε κάψω, και τούτο γιατί ήρθες να μας χαλάσεις την ησυχία μας. Γιατί, αν υπάρχει κάποιος που να αξίζει πιότερο απ’ όλους την πυρά μας, αυτός είσαι Εσύ. Αύριο θα Σε κάψω. Μίλησα!»

Η παράσταση

Ο Δημήτρης Βερύκιος που σκηνοθέτησε και είναι ο Μέγας Ιεροεξεταστής μοιράζεται την σκηνή με τον μουσικό Σταύρο Παργινό, όπου με το βιολοντσέλο του, υπογραμμίζει τον λόγο, ως φιγούρα βιβλική, ως σκιά Σωτήρα. Ο  ίδιος υπογράφει την μουσική σύνθεση της παράστασης. Η Μπέτυ Λυρίτη έχει κάνει την ενδυματολογική επιμέλεια και ο Πάνος Φέξης το εικαστικό περιβάλλον της παράστασης. Το εισιτήριο από την eticket ξεκινά από τα 10 €.