Η απαξία του Βοκκάκιου και η αποκατάσταση του στην κοινωνία και στην κριτική λογοτεχνίας της Ελλάδας

ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΩΑΝΝΗ ΤΣΟΛΚΑ

Η παρουσία του έργου του Βοκκάκιου στην Ελλάδα σε σχέση με τους άλλους μεγάλους ιταλούς «κλασικούς» είναι περιορισμένη και μονοδιάστατη. Η τελευταία αυτή διαπίστωση και παραδοχή οφείλεται κυρίως στην ηθικολογούσα, «καθωσπρέπει» και υποκριτική αντίληψη της ελληνικής καθεστηκυίας τάξης. Ο Βοκκάκιος συνήθως κρίνονταν με βάση τους «ηθικούς» κανόνες του 20ού αιώνα και ακόμα και το πολύπαθο τολμηρό «Δεκαήμερο» – το μοναδικό έργο που μεταφράστηκε μαζί με τη «Θησηίδα» στην ελληνική γλώσσα –  λειτουργούσε μέσα σε στενά λογοτεχνικά συντηρητικά πλαίσια και αντανακλαστικά. Στην Ελλάδα μετά μόνο από τη δεκαετία του 1960 ο Βοκκάκιος αξιολογείται σύμφωνα με λογοτεχνικούς κανόνες και διαφοροποιείται πλέον από «πιπεράτες» κοινωνικές προσεγγίσεις.

Οι μεταφράσεις του Δεκαημέρου και η «ηθική» της κάθε εποχής

Η μετάφραση του Δεκαημέρου ανταποκρίνονταν σε συγκεκριμένες ιδεολογικές ή εμπορικές ανάγκες, προσαρμοσμένες στις εκδοτικές απαιτήσεις. Οι νουβέλες στις οποίες υπερίσχυε το τερπνόν και το αθυρόστομο εξυπηρετούσαν «εμπορικούς» σκοπούς, ενώ οι κόσμιες και «ηθικές» διηγήσεις ανταποκρίνονταν σε διδακτικούς σκοπούς των εκδοτών. Πρέπει να επισημανθεί πως οι μεταφραστές συνδέουν αρκετές φορές τα διηγήματα με το ηθικό στοιχείο, μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Αξίζει στο σημείο αυτό να αναφερθούν σημαντικές μεταφράσεις του Δεκαημέρου από τους: Γεράσιμο Σπαταλά, Νίκο Σαρλή, Κοσμά Πολίτη, εκείνη του Μανώλη Βαταλά, αλλά και των προγενεστέρων, του Ανώνυμου της Βραΐλα , του Αλέξανδρου Λυγηράκη, του Σπυρίδωνα Βλαντή, του Ανωνύμου των Αθηνών το 1911 . Οι μεταφράσεις φέρουν τη «σφραγίδα» των μεταφραστών σχετικά με την ηθική και καλλιτεχνική «συμπεριφορά» τους , όπως και της εποχής τους. Αξίζει να αναφερθεί η εισαγωγή που κάνει ο Γερ. Σπαταλάς στο προοίμιο της μετάφρασης του Δεκαήμερου για να παρουσιάσει τον Βοκκάκιο και την απήχησή του:

«Για τον μεγάλο Βοκκάκιο… πολύ λίγα πράγματα έχουν γίνει γνωστά στον τόπο μας, κι αν πω πως ο μέγας εκείνος άνθρωπος και λογοτέχνης είναι παρεξηγημένος, και θεωρείται από τους περισσότερους σαν κάποιος κοινός πορνογράφος… δεν θα άπεχα και πολύ από την αλήθεια». Διαπίστωση πικρή αλλά αληθινή, γιατί αν αναδιφήσει κάποιος μελετητής τις εφημερίδες ή τα περιοδικά από τα τέλη του 19ου αιώνα, θα διαπιστώσει πως ο Βοκκάκιος ταυτίζεται με το ερωτικό, κυρίως πορνογραφικό, στοιχείο όπως και με ιστορίες διαφθοράς και ακολασίας!

Ακατάλληλος δια ανηλικούς στην Ελλάδα και «πορνογράφος»

Ακόμα και σε έργα αφιερωμένα στον μεγάλο φλωρεντινό συγγραφέα και διανοούμενο εντοπίζονται εντυπωσιακές «ηθικές αδυναμίες», όπως τονίζονται στο βιβλίο του Κώστα Κυριάκη Ο Βοκκάκιος Η ζωή και το έργον του:  «το ελάττωμα του «Δεκαημέρου» είναι το γεγονός ότι ελευθεριάζει πολύ… Το σφάλμα του είναι ότι όσα είπε δεν τα εκάλυψε με ένα στοιχειώδες κάλυμμα έστω και μ’ ένα φύλον συκής. Η ωμότης της φράσεώς του η δίδουσα πληρεστέραν και σαφεστέραν εικόνα της κοινωνίας της εποχής εκείνης, κάμνει το έργον θλιβερόν δια την νεολαίαν η οποία επειδή δεν είναι εις θέσην να εμβαθύνη εις το πνεύμα και τους σκοπούς του συγγραφέως υφίσταται την επίδρασιν του ασέμνου θέματος και μόνον αυτό». Ακριβώς πάνω σε αυτό το θέμα ο Μάριος Πλωρίτης επισημαίνει πως: «υπάρχουν αναγνώσματα και θεάματα που, ενώ καθεαυτά είναι σπουδαία… δεν είναι ωστόσο “κατάλληλα” για τη νεαρή ηλικία… Κανένας δεν σκέφτηκε να “αμφισβητήση” τον Αριστοφάνη, τον Λουκιανό ή το Γιουβενάλη, τον Ραμπελέ, το Βοκκάκιο ή τον Βιγιόν… αλλά από κανενός δεν θα περνούσε το νου να δώσει σε παιδιά και εφήβους τα βιβλία τους σαν ελεύθερα αναγνώσματα». Το θέμα του «κακού» και του «ακατάλληλου», του έξοχου έργου τέχνης που μπορεί να δώσει λαβή σε παρεξηγήσεις όταν ο δέκτης, ο αναγνώστης στην προκειμένη περίπτωση, είναι ανίκανος να δει πέρα από την επιφάνειά του είναι ζήτημα που θα απασχολήσει τους κριτικούς της λογοτεχνίας , τους δημοσιογράφους αλλά ακόμα και τους δικαστές, όπως θα δούμε παρακάτω.  

Ο «αμαρτωλός» Βοκκάκιος ως μεταφορά για τα ήθη ιερέων στις εφημερίδες και η σύνδεση του για το πως… «εξαπλούται ο κομμουνισμός»!

Αν επομένως τυποποιημένα η κόλαση του Δάντη συνδέεται με σκληρές και αποτρόπαιες πράξεις ή καταστάσεις που μπορεί να υποστεί ο άνθρωπος, ο Βοκκάκιος συνδυάζεται κυρίως με ανήθικες και ακόλαστες πράξεις. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν γεγονότα και πράξεις, όπως καλύπτονται από έλληνες δημοσιογράφους σε όλο τον 20ό αιώνα, όπως: «ενθυμίζει Βοκκάκιον, η ιστορία της παλαιοημερολογιτίσσης μοναχής… που την νύχτα της 23ης Απριλίου (εις τον ναόν του Αγ. Νικολάου των παλαιοημερολογιτών εις Μενίδι) ενώ εκοιμάτο τον ύπνον του δικαίου εις το παραπλεύρως της εκκλησίας ευρισκόμενον κελλί της, είδε κατ’ όναρ ότι την επεσκέφθη εις άγιος που ήρχισε να την θωπεύει. Την στιγμήν, όμως, που οι εκδηλώσεις ήρχισαν να γίνονται περισσότερον ζωηραί, εκτύπησε το «ξυπνητήρι» ωρολόγιον. Η ατυχής μοναχή αφυπνίσθη τότε έντρομος και διαπίστωσεν ότι δεν την εθώπευεν  άγιος αλλά εις μεσόκοπος «μουστακαλής» που εν τη σπουδή του αναποδογύρισε το επί του κομοδίνου της ευρισκόμενον ωρολόγιον. Εις τας φωνάς της προσέτρεξαν αμέσως οι γείτονες και συνέλαβον τον θρασύν εισβολέα, που διεπιστώθη ότι ήτο ο … ή Τσεκούρας, ετών 40, εργάτης, έγγαμος και πατήρ 5 τέκνων». Ο συνδυασμός ειδήσεων σχετικών με μοναχές και κληρικούς με ιστορίες του Βοκκάκιου είναι συνήθης. Χαρακτηριστική η μήνυση που κατατέθηκε: «ενάντια σ’ ένα παπά κάποιου χωριού των Γρεβενών. Ο καλόγηρος αυτός τη μέρα του πανηγυριού του Αγίου Αθανασίου τράβηξε έναν παντρεμένο «πιστόν» του, καμωμένον στουπί στο μεθύσι, στο κελλί του «διότι είχε κάτι μυστικόν να τω είπει». Η παρέα του «πιστού» ανησύχησε με την άργητά του, έτρεξε στο κελλί του παπά, κι αφού έσπασε την πόρτα, βρέθηκε μπροστά σε θέαμα που άξιζε να το περιγράψει ο Αρετίνος ή ο Βοκκάκιος».  Η είδηση αυτή, που γράφτηκε στην εφημερίδα Ριζοσπάστης, συνδέεται ειρωνικά με την προσπάθεια «εξυγίανσης» των ηθών της εκκλησίας και των οικογενειών, επειδή «οι άγιοι πατέρες της Ιεράς συνόδου» θέλουν να εντείνουν «την άμυνα της κοινωνίας» αφού «ο σημαντικός λόγος, κίνδυνος και αιτία» όλων είναι, όπως τονίζει η εφημερίδα, ότι «εξαπλούται ο κομμουνισμός».

Η είδηση τον Οκτώβριο του 1927 στον Ριζοσπάστη ενός αρχιμανδρίτη «όστις εφωράθη ασελγών εντός του Ι.Ν. Αγ. Δημητρίου μετά της Μ.Γ.» τιτλοφορείται «Πολύς Βοκκάκιος», δίνοντας αφορμή στην είδηση όχι τόσο το συμβάν όσο η μετέπειτα ανακοίνωση της Μητρόπολης Αθηνών «ότι ως διεπιστώθη εκ της ιατροδικαστικής εξετάσεως… ουδέν το κολάσιμον συνέβη» διότι: «δεν ασέλγησε εντός του ναού, αλλά εις το παραπλήσιο κελίον, εντός του οποίου υπήρχε κλίνη. Η μετ’ αυτού συλληφθείσα γυνή, δεν είναι ελευθέρων ηθών, ως ανακριβώς εγράφη. Απεναντίας είναι καλής οικογενείας και θρησκόληπτος. Είναι χήρα και μήτηρ τέκνων, κατοικούσα εις την περιφέρειαν του Θησείου». Η ανακοίνωση της Μητρόπολης καταλήγει πως ο κληρικός «ηθέλησε να εκμεταλλευθεί την θρησκοληψίαν της δια σκοπούς μη συνάδοντας εις την ιερατικήν του ιδιότητα». Η εφημερίδα κλείνει την είδηση με τρόπο ειρωνικό, σαρκαστικό και «Βοκκακικό» επισημαίνοντας:  «όσοι ενόμιζαν ότι οι ήρωες του Βοκκάκιου είναι πρόσωπα φανταστικά, δεν έχουν παρά να κάμουν μια βόλτα εις τη συνοικία του Θησείου ή να μην είναι αφελείς όταν είναι στη συνοικία τους».

Το «δητηριώδες» έργο του Βοκάκκιου ως «πειρασμός να σκεφτής το πονηρό, και μόνο, για πολλούς αγίους»

Η θρησκοληψία, η χρήση αναγνωσμάτων που δημοσιεύουν διάφοροι δημοσιογράφοι και ο κώδικας ηθικής, πάντα σε συνδυασμό με τον «αμαρτωλό» Βοκκάκιο, για τον «πειρασμό να σκεφτής το πονηρό, και μόνο, για πολλούς αγίους… και τι δηλητήριο χύνεται μέσα στην καρδιά, στην ψυχή και στην ηθική του κακόμοιρου του κοσμάκη», καταγράφονται στο περιοδικό Ο Νουμάς στις 22 του Μάη του 1905. Κι εδώ ο Βοκκάκιος έχει την «τιμητική» θέση που του «αρμόζει» αφού ο αρθρογράφος αποστολέας της επιστολής υπογραμμίζει πως «δεν ξέρω ποιοι είναι αυτοί οι νεόβγαλτοι αγιογράφοι, που τύφλα να ’χει μπροστά τους ο Συναξαριστής ή καλύτερα ο Βοκκάκιος», αφού τους «κάνουνε να χάνουν ότι λείψανο θρησκευτικής πίστης έμενε μέσα τους». Για να καταλήξει καλώντας τη Ιερά σύνοδο «να δείξει τη φροντίδα της για την πίστη μας και το θρησκευτικό αίστημα του λαού, κι όχι με το να κυνηγάει το μεταφρασμένο Βαγγέλιο, που μόνο μάτια ανοίγει και δεν στρεβλώνει ψυχές, μυαλά και κρίση, όπως αυτά τα Βοκκακίστικα συναξάρια».  Στο πλαίσιο των ηθικών αυτών κανόνων ο «προκλητικός» Βοκκάκιος κατηγορήθηκε και από εκπαιδευτικούς κύκλους, αφού καθηγητής στο Ελληνικό Κολλέγιο της Θεσσαλονίκης υποστηρίζει ότι «είναι γελοίο να αναφερθεί κάποιος σ’ έναν υβριστή και υποκοσμικό Βοκκάκιο, άσχετα με την – κακώς εννοούμενη – ελληνολατρία του» . Αυτός ο χαρακτηρισμός «υποκοσμικός» δημιούργησε ζήτημα, αφού αναγνώστης με το όνομα Φιλίστωρ αλλά και ο συντάκτης της στήλης απάντησε στον εκπαιδευτικό ότι: «το Δεκαήμερο του Βοκκακίου είναι από τα κλασικά έργα της φιλολογίας… και ο σοφός κερκυραίος και φίλος του Σολομού Ιάκωβος Πολυλάς αναφέρει ότι Δάντης, Πετράρχης και Βοκκάκιος είναι οι γενάρχαι της ιταλικής φιλολογίας, αληθώς μεγάλοι γλωσσοπλάσται (η φιλολογική μας γλώσσα, υπό Ι. Πολυλά 1892)… όσον δια τον Βοκκάκιον, δεν φαντάζομαι να κινδυνεύει η φήμη του εξ όσων περί υποκόσμου γράφει ο καλός εκπαιδευτικός, ο οποίος βεβαίως δεν πρόκειται να διδάξει το «Δεκαήμερο» εις τους μαθητάς του».

Σε τι χρησιμοποιεί η ελληνική ειδησιογραφία τον Βοκκάκιο

Ομαδοποιώντας τα θέματα και τις ιστορίες που εμφανίζονται στην ελληνική ειδησιογραφία με αναφορές στο Βοκκάκιο υπάρχει η δυνητική ταξινόμηση σε:

Α) κοινωνικά και ηθικά θέματα:

1) τίτλος: Αντίστροφος Βοκκάκιος, τίτλος που εδόθη γιατί υπήρξε «ανεστραμμένον και αιμόφυρτον» διήγημα του Βοκκακίου, αφού εισελθών στο σπίτι ο εραστής βρήκε να κοιμάται ο νόμιμος σύζυγος με τη σύζυγο και με την οποία είχε ερωτικές σχέσεις. Αντί να κρυφτεί ο εραστής κάτω από το κρεβάτι, τρύπωσε ο σύζυγος και ο εραστής τον σκοτώνει γιατί τον συνέλαβε να έχει σχέσεις με την …νόμιμο σύζυγό του· αποτέλεσμα η καταδίκη του εραστή σε 14 χρόνια φυλακή .

2) τίτλος: Ο Βοκκάκιος εις Αθήνας, τώρα όχι ανεστραμμένος, αφού ο εραστής κρύφτηκε σε μπαούλο με φορέματα όταν εισήλθε η αστυνομία στο σπίτι του νόμιμου συζύγου, ο οποίος την είχε ειδοποιήσει επειδή είχε υποψιασθεί τις ερωτικές αταξίες της συζύγου, με αποτέλεσμα να «εβρυκολάκιασεν εις το Αιγάλεω το Δεκαήμερον· και αι περίφημαι διηγήσεις του εδραπέτευσαν από τας σελίδας του κι επαναλαμβάνονται… η μόνη λεπτομέρεια, που δεν αναφέρεται εις τον Βοκκάκιον είναι η Εισαγγελία Πλημμελειοδικών – διότι, απλούστατα  δεν υπήρχε εις την μεσαιωνικήν Ιταλίαν» .

3) τίτλος: Η κόρη του Σχολείου, όταν καθηγητής «καυτηριάζει την κοινωνικήν εξάρθρωσιν και τονίζει την υποχρέωσιν της νεολαίας ν’ αφήσει την γένναν της διαφθοράς άνευ τροφοδοτήσεως» αλλά «εντός ξενοδοχείου της «Λαρίσσης» είχαν καταφύγει δύο ζεύγη ακροατών του κ. καθηγητού, μεταξύ των οποίων και η 16έτις κόρη του! Ένας ενωματάρχης του τμήματος ηθών ώθησεν την θύραν, η οποία υπεχώρησεν. Το θέαμα που επρόβαλε τότε εις τα μάτια του δημοσίου υπηρέτου, αφίνομεν εις κανένα σύγχρονον Βοκκάκιον να το ζωγραφίσει» .

4) Τίτλος: Ο παράξενος Ταγματάρχης, ιστορία κατά την οποία ο ταγματάρχης όταν τον καλεί συνάδελφός του στο γάμο του επισημαίνει: «Αν εγώ είχα κόρην θα επροτίμων να της δώσω να αναγνώσει τον Βοκκάκιον παρά να την συνοδεύσω εις γάμον» 

5) αλλά όταν ένα «δεσποινίδιον» διαβάζει Βοκκάκιον τότε αυτό κατακρίνεται, τίτλος: Σκηνές στο τραμ, άρθρο στο οποίο: «δεσποινίδιον μια αγουρίδα γυναικεία, μαθητριούλα δεκαπέντε δεκαέξι χρονών με μεγάλη εμβρίθεια μελετούσε ένα βιβλιαράκι σκυμμένο ολόκληρο πάνω σ’ αυτό, μέσα στο τραμ. Οι συνεπιβάτες με λαίμαργα βλέμματα αγκάλιαζαν τον φρεσκοξυρισμένο σβέρκο και τ’ αφορμάριστο – σαν αγίνωτο στάχυ του πανγυναικείου χωραφιού – κορμί του. Τότε μια κυρία που της έκαμε μεγάλη εντύπωση η τόση μελέτη παρατήρησε στον σύζυγό της: -πολύ μελετηρό. –Και βέβαια πολύ μελετηρό εφ’ όσον πρόκειται για το “Δεκαήμερο του Βοκκακίου” έκαμε εκείνος, που μόλις εκείνη τη στιγμή έπαιρνε τα βλέμματά του απ’ το βιβλίο της μικρούλας. Η μικρούλα έκλεισε γρήγορα το βιβλίο και έσπευσε να κατέβη απ’ το τραμ, ενώ αι συνεπιβάτιδες γελούσαν ειρωνικά για το πάθημά της» .

Τέλος, σε αυτή τη θεματική υπάρχει η παρουσίαση του φιλιού, το οποίο και αυτό σχετίζεται με τον Βοκκάκιο, δεδομένου ότι: «αι αμερικανικαί κινηματογραφικαί ταινίαι συνετέλεσαν εις το να καταστήσουν το φίλημα λαϊκόν σπορτ, περισσότερον από κάθε άλλο μέσον, από της εποχής του Βοκκακίου» .

Β) Αφιερώματα στον συγγραφέα Βοκκάκιο με ποικίλα θέματα και προσεγγίσεις:

1) το θέμα του μισογυνισμού,

2) η σχέση του Βοκκάκιου με τον Λέοντα Πιλάτο,

3) Διεθνές συνέδριο με θέμα την επίδραση του Βοκκάκιου στα γαλλικά γράμματα. Τίτλος: Ο Βοκκάκιος και το έργο του, ένα συνέδριο στην πατρίδα του! Σε αυτό το άρθρο-μελέτη  γίνεται σημαντική ανάλυση συνεδρίου που «επέτυχε απόλυτα στον σκοπό του κατά τους Ιταλούς και τους ξένους παρατηρητάς» .

4) Άρθρο με τίτλο: Ο Άγιος Βοκκάκιος  που είναι αφιερωμένο στο βιβλίο Boccace, poète, conteur, moraliste, homme politique  (1908) του γάλλου καθηγητή Emmanuel Pierre Rodocanachi: Το 1437 έπαιζαν εις την καλήν πόλιν Μετς ένα «μυστήριον» υπό τον τίτλον η «Εκδίκησις του Ιησού Χριστού». Το μυστήριον αυτό, όπως όλα τα όμοιά του, είχεν ολόκληρην συνοδείαν αγίων και μαρτύρων του Σωτήρος, μεταξύ των οποίων συγκατελέγετο και ο Άγιος Βοκκάκιος, ο οποίος δεν ήτο κανείς άλλος παρά ο συγγραφεύς του γνωστού μας “Δεκαημέρου”.  Ετσι ξεκινά το άρθρο-αφιέρωμα του 1909 στον Βοκκάκιο, αναφέροντας τη μετάνοιά του για την άστατη νεανική ζωή του και ότι «ετιμωρήθη αρκετά για τα αμαρτήματά του». Παρουσιάζεται κι εδώ η εργοβιογραφία του Βοκκάκιου, αλλά και αποσπάσματα από το βιβλίο του Rodocanachi. Για να καταλήξει ότι «δεν υποπτεύετο, ότι αυταί “αι μόναι εις το πεζόν γραμμέναι” ιστορίαι θα έκαμναν το όνομά του ένδοξον».  

5) Η πανώλη με πρότυπο την Βοκκακική προσέγγιση του λεγόμενου «πλαισίου-quadro» επηρέασε βαθύτατα συγγραφείς –όπως τους Manzoni, Camus– και παρουσιάζεται είτε ως αφιέρωμα στην πρόοδο της Ιατρικής επιστήμης με μάρτυρα το λογοτεχνικό έργο Δεκαήμερο και την αιτιολόγηση της πανούκλας λόγω των αμαρτιών των φλωρεντινών  είτε ως αποτέλεσμα αυτής της «βροτολοιγού» πανώλης.

6) Ο Βοκκάκιος με το Δεκαήμερο ως ιστορικός μάρτυρας της μακαρονάδας, για να πιστοποιηθεί ότι στην εποχή του υπήρχε ήδη ως τροφή και όχι όπως υποστήριζαν ότι η ύπαρξή της βεβαιωνόταν στον 15ο αιώνα, όπως τονίζει ο αρθρογράφος: «Ακόμη δε και ο Βοκκάκιος… πρέπει να ήταν ήδη θιασώτης της κλασικής μακαρονάδας. Σε μίαν από τις τόσες ιστορίες του, φαντάζεται την Χώραν των Μακάρων και λέει μεταξύ άλλων: Κι ήταν ένα ολόκληρο βουνό από τριμμένην παρμεζάνα κι εστέκοντο, στην κορυφή του, άνθρωποι που έβραζαν ραβιόλια ή μακαρόνια, μέσα σε χύτρες με ζουμί από κόττα. Και μόλις είχαν βράσει αρκετά, τα ‘ριχναν κάτω μέσ’ στην παρμεζάνα και, εκεί, τα έπαιρνε όποιος ήθελε κι έτρωγε ως που να χορτάσει…» .      

 

Γ) Αφιερώματα στην κινηματογραφική μεταφορά του Δεκαημέρου και στις περικοπές που η λογοκρισία επέβαλε

1) Η πρώτη περίπτωση αφορά «εσωτερική» λογοκρισία  που έγινε στη σπονδυλωτή ταινία «Βοκκάκιος 70», τεσσάρων σκετς , επηρεασμένων από το Δεκαήμερο, τα οποία σκηνοθετήθηκαν από τους Φεντερίκο Φελίνι, Βιττόριο Ντε Σίκα, Λουκίνο Βισκόντι και Μάριο Μονιτσέλι .

2) Η δεύτερη περίπτωση σχετίζεται με το κινηματογραφικό έργο του Πιέρ Πάολο Παζολίνι «Δεκαήμερο» και τη θριαμβική εισπρακτική επιτυχία. Όμως Βοκκάκιος και ηρεμία δεν συσχετίζονται. Έτσι δεν θα μιλήσουμε για «απαγορεύσεις – περικοπές» αλλά για: κατακρεουργήσεις φιλμς… “Το δεκαήμερο”. Το πασίγνωστο πικάντικο έργο του Βοκκακίου μετεφέρθη στην οθόνη από τον διάσημο Π. Π. Παζολίνι.

Αποτέλεσμα; Στην ταινία έγιναν 36 περικοπές: Εύκολα κάποιος καταλαβαίνει την αγανάκτηση των θεατών… αυτοί, επειδή αγνοούν ότι υπάρχει επιτροπή ελέγχου ταινιών, νομίζουν, ότι ο μηχανικός του κινηματογράφου μόνος του και αυθαιρέτως κόβει τις σκηνές… εκδηλώνουν τη δυσφορία τους με διάφορες φράσεις… με πιο επιεικείς το “Βρε χασάπη…”». Στο περίγραμμα αυτό πρέπει να αναφερθούν ότι απόψεις σχετικές με το ερωτικό βιβλίο, τον κινηματογράφο και τη φιλολογία άνοιξαν προς συζήτηση στην Ελλάδα με αφορμή το Δεκαήμερο του Βοκκάκιου και τη μεταφορά του στον κινηματογράφο από τον Παζολίνι.

Δ) Η Κατάσχεση των έργων του «ενόχου» Βοκκάκιου, το 1950

Ο Βοκκάκιος και το έργο του προκαλούσαν συζητήσεις και απαγορεύσεις, αλλά από τη δεκαετία του 1950 είχαν λάβει χώρα ακραίες καταστάσεις και γεγονότα. Ο Βοκκάκιος βρέθηκε στο εδώλιο του κατηγορουμένου, κηρύχτηκε ένοχος και το Δεκαήμερο κατασχέθηκε αφού «συμφώνως προς τελευταίαν καταδικαστικήν απόφασιν του Πενταμελούς Εφετείου Αθηνών είναι επικίνδυνος δια την ελληνικήν νεολαίαν και το μέσον ελληνικόν αναγνωστικόν κοινόν. Το “Δεκαήμερον” δεν επιτρέπεται πλέον να εμφανίζεται εις την Ελλάδα, αφού εκδόται του ετιμωρήθησαν επειδή το εκυκλοφόρησαν εις (λογοτεχνικήν, πλήρη και με σύντομον κατατοπιστικόν πρόλογον) μετάφρασιν. Ή πρέπει να εμφανίζεται μερικώς, αποσπασματικώς, “κεκαρθαμένον από παντός απρεπούς λόγου”». Και όπως ειρωνικά τονίζει ο μοναδικός μάρτυρας υπεράσπισης, κατά τη μοναδική δίκη του Βοκκάκιου στην Ελλάδα, φιλόλογος, συγγραφέας και μεταφραστής Γιάννης Κουχτσόγλου στην επιφυλλίδα του με τίτλο «Η περίπτωσις Βοκκάκιου Honor Alit Artes – Η δίκη ενός μεγάλου κλασικού» πως «να παρίσταται ανάγκη όπως λογοκρίνεται προηγουμένως κάθε νέα, μέλλουσα να ίδει το φως της δημοσιότητας, έκδοσίς του, ούτως ώστε αι εκδόται να είναι εξησφαλισμένοι από εισαγγελική επέμβασιν». Είναι σημαντική η επιφυλλίδα του Κουχτσόγλου γιατί παρουσιάζει, έστω και σε εφημερίδα, τη σπουδαιότητα του Βοκκάκιου και του έργου του, και στην οποία αφού μνημονεύσει ένα «ανεξάντλητο ονοματολόγιον ελευθεροστόμων συγγραφέων» , τονίζει και αποδεικνύει την αντίφαση της απόφασης προς τα αυστηρά κατά του Βοκκάκιου μέτρα, φέροντας δύο παραδείγματα:

«Το υπουργείο Παιδείας αναγνωρίζει επισήμως τον Βοκκάκιον ως κλασσικόν συγγραφέα και παροτρύνει την μαθητιώσαν νεολαίαν όπως αδιστάκτως αναγινώσκει το “Δεκαήμερον”… Ιδού, παραλλήλως, και η θέσις της “Μεγ. Ελλ. Εγκυκλοπαιδείας” (επισήμου, τρόπον τινά, κωδικοποιήσεως απόψεων και γνώσεων παρ’ ημίν) επί του θέματος» και προβάλλει το εντυπωσιακό και πλούσιο σχετικό λήμμα για τον Βοκκάκιο με κατάληξη το γραπτό του σοφού Ιωάννη Αργυρόπουλου ότι «εις την όλην σειράν των Ελλήνων συγγραφέων ουδέ έν έργον υπήρξεν ισάξιον του “Δεκαημέρου”· αναρωτηθείς τέλος ο Κουχτσόγλου πώς είναι δυνατόν «ο μη γνωρίζων ξένας γλώσσας Έλλην αναγνώστης, προς τον οποίον απευθύνεται, κυρίως, το έργον τούτο ότι δεν είναι ηθικώς κατοχυρωμένος εντρυφών εις το “Δεκαήμερον”;»  και καλώντας εν τέλει την Ακαδημία, τα Πανεπιστήμια, τους εκπαιδευτικούς λειτουργούς, τα λογοτεχνικά σωματεία «να αναπτύξουν την δέουσαν ευεργετικήν δραστηριότητα εν προκειμένω» .        

«Κατασχέθησαν άσεμνα φυλλάδια»!

Ως απόδειξη των παραπάνω παρουσιάζεται στις εφημερίδες είδηση με τον τίτλο «Κατασχέθησαν άσεμνα φυλλάδια» κατόπιν παραγγελίας του προϊσταμένου της Εισαγγελίας Αθηνών.

Ε) Παρουσίαση των φυλλαδίων και βιβλίων του Βοκκάκιου.  

Σημαντική είναι η προσπάθεια προώθησης, διαφήμισης και πώλησης του «Δεκαήμερου». Ο λογοτέχνης Αλκιβιάδης Γιαννόπουλος (1896-1981) γράφοντας για την πορεία της ελληνικής πεζογραφίας κάνει μια αναδρομή στην ιταλική σε πεζό λόγο λογοτεχνία και αναφέρεται αρχικά στο έργο Νοβελλίνο και μετά στον Βοκκάκιο, ο οποίος «ξεφεύγοντας, σαν δημιουργός, από την απλοϊκότητα και τη στεγνότητα των ιστοριών του “Νοβελλίνο”, έδωσε τις νουβέλες του “Δεκαημέρου”. Είναι κι αυτές, όπως του “Νοβελλίνο” εκατό, και παρουσιάζονται με έναν πρωτότυπο δεσμό: λέγονται στη διάρκεια δέκα ημερών (δέκα δηλαδή την κάθε μέρα) από επτά νέες και τρεις νέους» .

Η αποκατάσταση του Βοκκάκιου ως ο γενάρχη της ιταλικής και ευρωπαϊκής διηγηματογραφίας στον ελληνικό τύπο

Κλείνοντας αυτή την περιήγηση στον τύπο του 20ού αιώνα θα πρέπει να γίνει υπόμνηση στον φημισμένο «Βοκκάκιο» της κυριακάτικης έκδοσης της εφημερίδας «Το Βήμα», ο οποίος ήταν ο καθηγητής πανεπιστημίου, αρθρογράφος και συγγραφέας Δημ. Ψυχογιός, που για οκτώ χρόνια (1991-1999) έγραφε την επιτυχημένη στήλ , και ισχυριζόταν «πως είναι γνήσιος απόγονος του Φλωρεντινού συγγραφέα του “Δεκαημέρου”, επικαλούμενος επιμειξίες της φραγκοκρατίας… υπερήφανος για το κρασί του, τον “Βοκκακίτη” ή “Chateau Boccaccio”, όπως το ονομάζει»  και θα δημιουργήσει «σε κάποιο ανηφορικό δρομάκι του Λυκαβηττού την κλειστή, ιδιωτική “Λέσχη Φιέζολε” –προς τιμήν της περιοχής κοντά στη Φλωρεντία όπου εκτυλίσσεται το “Δεκαήμερο” του προ-προ-προ-πάππου του».  Σε αναφορές κριτικών λογοτεχνίας και λογίων ο Βοκκάκιος πλέον παρουσιάζεται και αναλύεται ως ο γενάρχης της ιταλικής και ευρωπαϊκής διηγηματογραφίας και «αποκαθίσταται» στον πολιτισμό του λόγου και του διαλόγου.

Ο Γιώργης Κότσιρας κάνει επισκόπηση της λογοτεχνικής προσφοράς του Βοκκάκιου , ο Εμμανουήλ Κριαράς τονίζει τις επιδράσεις του Βοκκάκιου στην ελληνική λογοτεχνία , η μελέτη του Σταύρου Δεληγιώργη για τον Βοκκάκιο και τις ελληνικές ερωτικές ιστορίες , οι Γεώργιος Ζώρας , Λέανδρος Βρανούσης , Νικόλαος Τωμαδάκης, Λίνος Πολίτης , Mario Vitti , Φοίβος Γκικόπουλος  για τα διηγήματα του Βοκκάκιου και τις επιδράσεις σε Τριβώλη και Βηλαρά, ο Κωνσταντίνος Δημαράς αναφέρεται στις επιδράσεις του Βοκκάκιου στα ελληνικά γράμματα σε παλιότερα χρόνια (στους αναγεννησιακούς χρόνους) αλλά και στους αιώνες 18ο και 19ο, όπως και πόσο επηρέασε θεματικά τα ελληνικά μυθιστορήματα , ο Παναγιώτης Μαστροδημήτρης για τον Τριβώλη , ο Γεράσιμος Ζώρας για τις παλαμικές κρίσεις για τον Βοκκάκιο , η Στέλλα Πριόβολου για την ιστορία της Γκριζέλντα και του Γκουαλτιέρι (Δεκαήμερο, ημέρα 10η, ιστορία 10η) και τη μετάφραση-απόδοση που έκανε στη Λατινική ο Πετράρχης  δίνοντας συνοπτικά και με βαθύνοια το περίγραμμα της φιλολογικής και λογοτεχνικής αξίας της καινοτομίας του Βοκκάκιου , η Ρουμπίνη Δημοπούλου για την προσέγγιση των λατινικών έργων του Βοκκάκιου.

Σαχίνης και Δαλμάτη: δυο άλλες προσεγγίσεις

Ίσως οι πλέον αναλυτικές προσεγγίσεις στον Βοκκάκιο γίνονται από τους Απόστολο Σαχίνη και Μαργαρίτα Δαλμάτη. Ο Σαχίνης στα Τετράδια Κριτικής με ημερομηνία 9 Απριλίου 1966 και με αφορμή την έκδοση του Δεκαήμερου σε μετάφραση Κ. Πολίτη αναλύει τον Βοκκάκιο και το Δεκαήμερο. Ο Σαχίνης συμπερασματικά αποδίδει τη ρεαλιστική απεικόνιση της κοινωνίας από τον Βοκκάκιο στους λόγους της μεταβατικότητάς της και της κρίσης αξιών, εξαίρει τη συγγραφική ικανότητα του φλωρεντινού γιατί «συνέδεσε και συμφιλίωσε το καθημερινό με το θαυμαστό ή το απίθανο»  και κυρίως επισημαίνει πως στο Δεκαήμερο τιμωρούνται «το πείσμα, η ανοησία, η βλακεία, και αμείβονται η εξυπνάδα, η ετοιμότητα του πνεύματος – ακόμα και η πονηριά». Ο Σαχίνης ακτινογραφεί τον Βοκκάκιο και τον πολυποίκιλο κόσμο του Δεκαήμερου με διεισδυτική και κοφτερή ματιά, αφήνοντας το ανήθικο ή το ελευθεριάζον σε δευτερεύοντα και όχι πρωταγωνιστικό ρόλο.  Στοιχεία σημαντικά στην ερμηνεία του Δεκαημέρου θα προσθέσει σε μια διαλεχτή μελέτη της η Μαργαρίτα Δαλμάτη . Επισημαίνει πως «ο Βοκκάκιος είναι άνθρωπος υγιής ψυχικά, στη θολή και ταραγμένη εποχή του· πιστεύει στο θεό, πιστεύει στον έρωτα»  σημειώνοντας επιπλέον ότι: «από το Βοκκάκιο λείπει ο θρησκευτικός φανατισμός του Δάντη, και μαζί με το πνεύμα ανεξιθρησκίας, πιστεύει πως πρέπει να αναγνωριστούν και για τη γυναίκα της εποχής του τα δικαιώματα στον έρωτα. Τον έρωτα τον θέλει για όλες τις ηλικίες, όχι να είναι αποκλειστικό προνόμιο της πρώτης νιότης… Μέσα σ’ αυτό το πνεύμα κινούνται οι ιστορίες του “Δεκαήμερου”… με θύμα πάντα τη χοντροκεφαλιά και τη βλακεία και τον εγωισμό του ανθρώπου… Από παντού όμως ξεχειλίζει εκείνη η χαρά της ζωής που δίνει ο έρωτας… σε μερικά από τα διηγήματα λέγονται ωμά όσα η ηθική δεν ανέχεται να ακούγονται, δέχεται όμως να γίνονται». Η Δαλμάτη κάνοντας έμμεση αναφορά στη θεώρηση της φυσιοκρατίας του Βοκκάκιου καταλήγει με τα λόγια του φλωρεντινού: «Ποιό είναι το μεγάλο αξίωμα μέσα στη Φύση; – Πως, κατά το μέτρο των δυνάμεών του, όποιος έρχεται στον κόσμο, υπερασπίζει και προστατεύει τη ζωή του».   

Η Μαρία Κάλλας, ο Δημήτρης Χορν και ο μοιραίος για αυτούς Βοκκάκιος, όταν για συνεργάστηκαν στο θέατρο

Ο Βοκκάκιος και τα μοτίβα του επηρέασαν σημαντικά και το θεατρικό έργο, το οποίο φέρει και στον τίτλο του το όνομα του φλωρεντινού συγγραφέα, Αχ αυτός ο… Βοκκάκιος του Σταύρου Μελισσινού . Είναι κωμωδία τρίπραχτη και η επίδραση του Βοκκάκιου εντοπίζεται και στα ονόματα των προσώπων της κωμωδίας.  Ανέλπιστα, στο πλαίσιο της έρευνας της παρουσίας και των επιδράσεων του Βοκκάκιου στην Ελλάδα του 20ού αιώνα, υπήρξε ένα γεγονός που εντυπωσιάζει. Ο «Βοκκάκιος» συνέδεσε δύο μεγάλους ηθοποιούς και ερμηνευτές. Τη θεϊκή Μαρία Κάλλας και τον Δημήτρη Χορν. Η Κάλλας την 21η Ιανουαρίου 1941 στην πρώτη της μελοδραματική εμφάνιση θα υποδυθεί τη Βεατρίκη στο έργο «Βοκκάκιος» του Φραντς φον Σουπέ στο κινηματοθέατρο Παλλάς, στο πλαίσιο της συνεργασίας της με την Εθνική Λυρική Σκηνή. Στο ίδιο έργο το ρόλο του πρίγκιπα Πέτρου ερμήνευσε ο Δημήτρης Χορν και με αυτή τη δεύτερη εμφάνισή του πήρε την πρώτη του κριτική . Ο Χορν ενθυμούμενος το γεγονός επεσήμανε στον συλλέκτη Δημήτρη Μπαγέρη, βλέποντας το πρόγραμμα της παράστασης «Βοκκάκιος», πως «στον θίασο η Μαρία Καλογεροπούλου ήταν η μετέπειτα Μαρία Κάλας» , και μιλώντας επίσης για την πολυσυζητημένη ιδιοτυπία της φωνής της casta diva περιέγραψε την εμπειρία του: «Θυμάμαι σε μια απογευματινή, πετάχτηκα έξω από το καμαρίνι ακούγοντας μια φωνή να σπάζει τα τζάμια. Είναι μια καινούργια. Την έφερε ο Μπαστιάς μου είπαν» . Ο «Βοκκάκιος» ένωσε στα πρώτα βήματά τους δύο μεγάλους θεατράνθρωπους, που η παρουσία τους σημάδεψε την υποκριτική και ερμηνευτική τέχνη.

Ο σπουδαίος, ο ανεκτίμητος Βοκκάκιος που «μίκρυνε» τόσο στην «θρησκόληπτη», «σεμνή» Ελλάδα

Περατώνοντας την καταγραφή της εμφάνισης, της επίδρασης και της ερμηνείας του Βοκκάκιου στον ελληνικό 20ό αιώνα μπορούμε να συμπεράνουμε πως ο Βοκκάκιος και το έργο του προσεγγίσθηκε είτε με αποσπασματικό τρόπο είτε σύμφωνα με το μέγεθος επίδρασης του ελληνικού κλασικού πολιτισμού στο έργο του και στη λογοτεχνική διαμόρφωσή του. Υπήρξαν αναλύσεις για την επιρροή του σε έργα όπως η Ερωφίλη του Χορτάτση και ο Ερωτόκριτος του Κορνάρου ή σε λογοτέχνες όπως οι Τριβώλης, Βηλαράς ή ακόμα πόσο σημαντική ήταν η προσφορά του στα ευρωπαϊκά γράμματα, επειδή έφερε σε επαφή, πρώτος αυτός, την αρχαιοελληνική γραμματεία με τον Ιταλικό πολιτισμό της εποχής του, μέσω του Λεόντιου Πιλάτου. Αγνοήθηκε ή υποτιμήθηκε η μεγάλη και αξιόλογη παρουσία και επιρροή του στην Ιταλική και Ευρωπαϊκή πεζογραφία , δεδομένου ότι ο πολιτισμός του λόγου δεν αναλυόταν με τα νέα χαρακτηριστικά και τις νέες τεχνικές του. Επιπλέον απουσίασε από την ελληνική διηγηματογραφία το στοιχείο Boccaccesco, το σημαντικότερο συστατικό στη γραφίδα του Βοκκάκιου, καθώς «επιλέχθηκε» άλλη, διαφορετική κατεύθυνση. Παρά τους συνήθεις ηθικολογικούς ενδοιασμούς, μέρη του Δεκαήμερου «πωλούνταν» λόγω της «απαγορευμένης διάστασής» του. Ωστόσο, η ειλικρίνεια της ελευθεριότητας του Βοκκάκιου απέχει από τις «εκλεπτυσμένες» αρχές, με αποτέλεσμα την αποσπασματική, μηδαμινή ή εξειδικευμένη παρουσία του έργου του με δημοσιεύσεις επιλεκτικής παρουσίασης διηγημάτων σε ανθολογίες και λογοτεχνικά περιοδικά . Ο Βοκκάκιος περιέγραψε τα σημαντικότερα κίνητρα της ανθρώπινης ζωής: το πνεύμα, τον έρωτα βάσει φυσιοκρατικών αρχών, την αρετή, την ευφυΐα, το αρχέγονο ένστικτο, στοιχεία που εντοπίζονται στο Δεκαήμερο λόγω της προσήλωσης του συγγραφέα στον άνθρωπο και στη δύναμη του πολιτισμού του λόγου και του πνεύματός του. Ο Βοκκάκιος μίκρυνε τις αποστάσεις κοινού και διανοουμένων μέσω των ιδεών της αρχαιότητας με νεωτεριστικό πνεύμα, με τον «προκλητικό» και «επαναστατικό» του χαρακτήρα, λειτουργώντας ως πρότυπο κατά της σεμνοτυφίας και των προλήψεων, με επακόλουθο να αποτελεί ένα από τα θεμελιώδη στηρίγματα του κοινού ευρωπαϊκού πολιτισμού.