Τα κρούσματα κορωνοϊού COVID-19, που εντοπίστηκαν στη Νέα Σμύρνη Λάρισας και σε οικισμό Ρομά στην Ξάνθη, θέτουν επί τάπητος, την ανάγκη να μην υπάρχουν παρίες στα κοινωνικοπολιτικά οικονομικά συστήματα κι επανατοποθετούν, τον ρόλο του Κράτους Προνοίας, σε νέα βάση. Η υπόθεση της πανδημίας βάζει επιτακτικά στο τραπέζι το θέμα της άμβλυνσης των κοινωνικών ανισοτήτων. Κάθε άνθρωπος, που δεν έχει διασφαλίσει τα βασικά, τροφή, νερό, στέγη, περίθαλψη` κάθε άτομο, που ζει σε καταυλισμούς, που συσσωρεύονται σκουπίδια, έντομα, ακαθαρσίες αποτελεί απειλή για τον εαυτό του και για την κοινωνία. Οι παρίες της Ευρώπης, οι τσιγγάνοι, αυτός ο νομαδικός λαός, που δεν εγκλωβίζει εαυτόν σε σύνορα φέρεται να ήρθε μεταξύ 500 και 1.000 μ.Χ. από την Ινδία κι είναι κομμάτι της πολιτισμικής μας κληρονομιάς. Μίας κληρονομιάς, που όταν πρόκειται για μουσική και χορό όλοι ομονοούν αλλά όταν πρόκειται για την καθημερινότητα, την αποφεύγουμε συστηματικά. Ρομά, Ρομανί, Γύφτοι, Αθίγγανοι, Μποΐμιαν, Κατσίβελοι, Μανουτσέ, Ασκαλί, Σίντι, Μποϊάς, Ταξιδιώτες είναι η πολυπληθέστερη κοινωνία της Ευρώπης. Υπολογίζεται πως οι Ρομά είναι περίπου 12 εκατομμύρια πολίτες σε ολόκληρη την Ευρώπη, εκ των οποίων, περίπου 6 εκατομμύρια στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Στην Ελλάδα όσοι ζουν σε καταυλισμούς ανέρχονται σε περίπου 105.000. Παρότι υπάρχουν κάποια κοινά χαρακτηριστικά, υπάρχουν Έλληνες Ρομά, που είναι ενταγμένοι απολύτως στον κοινωνικό ιστό και δεν προσμετρώνται κι άλλοι που διαβιούν σε συνθήκες από καλές έως απαράδεκτες.
Η αντιμετώπιση της Ευρώπης
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην ανακοίνωση της 21ης Μαΐου 2012 με τίτλο «Εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά: ένα πρώτο βήμα προς την εφαρμογή του πλαισίου της ΕΕ», εξέθεσε τα αποτελέσματα μιας πρώτης αξιολόγησης όλων των εθνικών στρατηγικών για την ένταξη των Ρομά και κάλεσε τα κράτη μέλη να εξετάσουν ορισμένες τροποποιήσεις με σκοπό την επίτευξη προόδου. Σημείωσε πως η κατάσταση των παιδιών Ρομά στην Ένωση είναι ιδιαίτερα ανησυχητική, λόγω μιας πλειάδας παραγόντων που μπορεί να τα καταστήσουν εξαιρετικά ευάλωτα και εκτεθειμένα. Τα παιδιά των Ρομά είχαν επισφαλή υγεία, ανεπαρκή στέγαση, υποσιτισμό κι αντιμετώπιζαν αποκλεισμό, ρατσισμό και βία αλλά κι αναλφαβητισμό. Ορισμένα παιδιά Ρομά γίνονται επίσης θύματα εμπορίας ανθρώπων και εργασιακής εκμετάλλευσης.
Στερεότυπα και πραγματικότητα
«Μα, τόσα τους έχουν δώσει και παραμένουν ίδιοι». «Μα, με έχουν κλέψει πολλές φορές». «Είναι κακοί γονείς. Αφήνουν τα παιδιά τους μονίμως εκτεθειμένα στον ήλιο και στη βροχή». «Δεν τους νοιάζει αν θα πάνε τα παιδιά τους σχολείο». «Δεν πληρώνουν φόρους κι εμείς τους ανεχόμαστε». «Είναι βρομιάρηδες». «Πουλάνε τα παιδιά τους». Η ελληνική γλώσσα βρίθει αρνητικών στερεοτύπων, που περνούν από γενιά σε γενιά εναντίον των Ρομά, σε σημείο να ισχύει αυτό που λέει ο λαός μας: «Καλύτερα να σου βγει το μάτι παρά το όνομα». Το στερεότυπο βεβαίως βοηθά στη δική μας εθνική αυτοπεποίθηση. Εμείς είμαστε οι «καλοί» γονείς, εκείνοι είναι οι «κακοί». Εμείς είμαστε οι «καθαροί» αυτοί οι «βρομιάρηδες».
Η μεταπολίτευση κι οι τσιγγάνοι
Μετά το 1974, η ελληνική κοινωνία συνολικά έκανε στην κυριολεξία άλματα, ως προς την εκπαίδευση. Έως τις δεκαετίες του ’70-‘80 τα περισσότερα σπίτια, που ήταν χτισμένα σε παλαιότερες δεκαετίες, είχαν πια αποκτήσει τουαλέτα ή ενσωμάτωσαν την τουαλέτα που ήταν έξω από το σπίτι. Το μπάνιο, που γινόταν κάθε Σάββατο με κατσαρόλι στα χωριά, άλλαξε. Αυτό ήταν μία τεράστια επανάσταση στην καθημερινότητα και στην υγιεινή των Ελλήνων. Οι κοινότητες των Ελλήνων Ρομά, όμως, κατά κανόνα, έμειναν πίσω σ΄ αυτήν την εξέλιξη. Έτσι, αν στο παρελθόν ουκ ολίγοι Έλληνες πολίτες πάντρευαν τα κορίτσιά τους στην εφηβεία σήμερα η νοοτροπία έχει αλλάξει. Θεωρείται εξωπραγματικό κι αφύσικο να παντρεύεται ένα παιδί 13, 14 χρονών. Σαφέστατα δεν μπορούμε να ωραιοποιήσουμε την εικόνα. Υπάρχουν τρόφιμοι των φυλακών κυρίως για μικροκλοπές και για εμπόριο ναρκωτικών, που προέρχονται από τις κοινότητες των Ρομά. Υπάρχουν άνθρωποι, που ποδηγετούν τις κοινότητες. Υπάρχουν δήμοι, που τους έβαλαν νερό και ξαφνικά είδαν τους σωλήνες ύδρευσης αποχέτευσης να κλέβονται, γιατί κάποιοι ήθελαν να πουλήσουν τον χαλκό. Υπάρχουν έμποροι, αγρότες, που έχουν ταλαιπωρηθεί, από τις μικροκλοπές ή τις μεγάλες κλοπές από χωράφια ή από εξοπλισμό. Υπάρχουν Ρομά, που ασχολούνται με το εμπόριο αλλά δεν έχουν παραστατικά.
Γονεϊκή μέριμνα
Οι Ρομά δεν υστερούν σε τρυφερότητα ή σε αγάπη από τους υπόλοιπους Έλληνες πολίτες. Ο τρόπος βεβαίως, που αντιλαμβάνονται τον γονεϊκό τους ρόλο ξενίζει την ελληνική κοινωνία. Βεβαίως, δεν αντιλαμβανόμαστε ότι οι προσλαμβάνουσες ενός γονιού εξαρτώνται κατά πολύ από το τι βλέπει από τους γονείς του. Δυστυχώς, εξωοικογενειακοί θεσμοί, όπως το σχολείο, μόλις τις τελευταίες δεκαετίες άρχισαν να παίζουν κάποιο ρόλο στην κοινωνικοποίηση των παιδιών των Ρομά. Αν δει λοιπόν, ένα παιδί το μπαμπά του να κλέβει, όπως ωμά και κυνικά, παραδέχτηκε ο πρόεδρος της Ομοσπονδίας Ρομά Λάρισας, Νίκος Παϊτέρης ή να ζητιανεύει, γιατί να το θεωρήσει ως κάτι κακό; Ανάμεσα στην επίσημη πολιτεία και στο πρότυπο του πατέρα, υπερισχύει το πατρικό πρότυπο του πατέρα. Γροθιά στο στομάχι ήταν το περιστατικό στο Διδυμότειχο τον περασμένο Δεκέμβριο του 2019, όπου ένα βρέφος, ένα κοριτσάκι, μόλις τρεισήμισι μηνών το έφαγαν τρωκτικά. Έτσι, μία ανήλικη μάνα έγινε δίχως να το επιδιώκει, ο χειρότερος εφιάλτης για το παιδί της. Η πρόωρη μητρότητα, η έλλειψη στοιχειωδών γνώσεων οδήγησε σε ένα τραγικό γεγονός.
Ο αντίποδας: αλληλεγγύη και χαρά
Στον αντίποδα βέβαια, οι Ρομά είναι η χαρά της ζωής. Κοινωνίες της αλληλεγγύης, αν ένας αρρωστήσει όλοι θα τρέξουν, για να βοηθήσουν. Αν κάποιος έχει προβλήματα με τη δικαιοσύνη θα βρεθούν κοντά του. Είναι καλοί έμποροι, εξαιρετικοί τεχνίτες κι άπιαστοι στη μουσική και τον χορό. Το ερώτημα είναι λοιπόν πως θα ενθαρρύνουμε τις καλές πρακτικές. Κι η μοναδική λύση είναι το σχολείο είτε μέσω της υποχρεωτικής εκπαίδευσης είτε μέσω των σχολείων Β΄ Ευκαιρίας, που τα συνέχισε ο ΣΥΡΙΖΑ. Βουλευτής της ΝΔ ο Στράτος Σιμόπουλος προτείνει να υπάρξουν ειδικά και μεγάλα οικονομικά κίνητρα για τους δάσκαλους, ώστε να μπορέσουν να ετοιμάσουν τα παιδιά των Ρομά για το σχολείο και να διδάξουν σε αυτές τις περιοχές. Όντως χρειάζεται. Κι εδώ είναι πραγματικότητα το «όπου ανοίγει ένα σχολείο κλείνει μία φυλακή».
Οι Έλληνες πολίτες κι η δεύτερη ευκαιρία
Βεβαίως, ενώ η ελληνική κοινωνία θέλει να εξελιχθούν οι Ρομά δεν ενδιαφέρεται να τους δώσει μία δεύτερη ευκαιρία. Θέλει να έχουν κοινωνική συμπεριφορά οι Ρομά, ενώ όταν επιχειρούν να προσπαθήσουν αρνείται να τους δώσει χέρι βοηθείας. Αντιδρά όταν δεν τηρούν συνθήκες υγιεινής αλλά δεν θέλει να τους έχει δίπλα της, να συγκατοικεί μαζί τους σε σπίτια. Θέλει να πηγαίνουν τα παιδιά των Ρομά σχολείο αλλά αρνείται να στείλει τα παιδιά της με τα δικά τους. Και εν τέλει πώς να βοηθήσει ένας Ρομά το παιδί του στο σχολείο, όταν ούτε εκείνος χειρίζεται άψογα την ελληνική γλώσσα; Εν ολίγοις η αντισυστημικότητα των Ρομά – δίχως την παρέμβαση της πολιτείας, που πολλές φορές αρνείται να πάρει το πολιτικό κόστος -παράγει νέα αντισυστημικότητα, με αποτέλεσμα να ξανακοιτάμε αν «η κότα έκανε το αβγό ή το αβγό την κότα». Υπάρχει περίπτωση ο κάτοικος της Φιλοθέης να δεχτεί δίπλα του Ρομά; Ο κάτοικος της Κηφισιάς ίσως; Και πόση δύναμη παρέμβασης έχει ο κάτοικος του Ασπροπύργου στο πολιτικό σύστημα, έναντι του ανθρώπου που ζει στο Αιγάλεω;
Ρομά, Ρομανί, Αθίγγανοι, Γύφτοι
Αν κι η οπτική για τους Ρομά άλλαξε μετά το ’81, η πρώτη σοβαρή παρέμβαση, ωστόσο, έγινε επί Σημίτη, όταν υπήρξε ειδικό πρόγραμμα από την ΕΕ. Τότε δημιουργήθηκε μία Ειδική Γραμματεία για τους Ρομά, η οποία έδινε απευθείας λόγο στον πρωθυπουργό. Εκπονήθηκαν προγράμματα, έγιναν τα ιατροκοινωνικά κέντρα, τα οποία όμως, εν συνεχεία με ευθύνη άλλων δεξιών κυρίως κυβερνήσεων, ατόνησαν. Παρόλα αυτά η είσοδος των μεταναστών στη χώρα, έφερε και νέες παρενέργειες και συγκρούσεις σε ορισμένα κοινότητες των Ρομά. «Η ενασχόληση με τους Ρομά από πλευράς πολιτείας πρέπει να είναι διαρκής, αλλιώς, σε κάθε κενό, δημιουργούνται πισωγυρίσματα», μας ανέφερε υψηλόβαθμο στέλεχος του ΚΙΝΑΛ. Χαρακτηριστικό τραγελαφικό παράδειγμα, όταν η πολιτεία στην Αττική τοποθετούσε σωλήνες για την ύδρευση και λίγο αργότερα αυτοί οι σωλήνες να κλέβονταν από παραβατικούς Ρομά, για να πουλήσουν τον χαλκό. Οι αγρότες πολύ συχνά διαμαρτύρονται για τις κλοπές που γίνονται στα χωράφιά τους, αλλά πολλές φορές και οι δήμοι, που έχουν κοινότητες τσιγγάνων, δεν μπορούν να ανταποκριθούν. Δημιουργούνται γκέτο, μέσα στους ίδιους τους δήμους, που δεν μπορούν να ανταποκριθούν στις ανάγκες αυτών των ανθρώπων. Αυτή βεβαίως είναι η μία πλευρά, γιατί υπάρχουν Ρομά , Έλληνες ή άλλοι Ευρωπαίοι, που παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο στις αγροτικές εργασίες, βοηθώντας το γερασμένο δυναμικό και τη βιομηχανία μας κάνοντας μεροκάματα.
Απόσταση και πραγματικότητα
Έτσι, από τον Μανώλη Αγγελόπουλο, που τραγουδούσε όλη η Ελλάδα και τρεφόταν από τον έρωτά του για την Αννούλα Βασιλείου, ως τις εικόνες στη Τσιόδρα – Χαρδαλιά στη Νέα Σμύρνη Λάρισας, η απόσταση ενώ έχουν περάσει δεκαετίες παραμένει δυστυχώς μικρή. Η ατάκα που ακούστηκε από τον πρόεδρο της Ομοσπονδίας Ρομά στη Λάρισα, Νίκο Παϊτέρη δίχως να το επιδιώκει, έριξε ταφόπλακα σε έντιμους Ρομά, που μια ζωή προσπαθούν ν’ αποτινάξουν από πάνω τους, την έννοια του «κλέφτη» και του «λωποδύτη» ή να ξεφύγουν από τη μιζέρια των καταυλισμών. Δυστυχώς οι έντιμοι, οι πλούσιοι μέσω της δουλειάς τους, Ρομά δεν προβάλλονται. Το θετικό παράδειγμα των Ρομά είναι έως ανύπαρκτο στα μίντια. Το ελληνικό Πανεπιστήμιο πρωτοστάτησε κυρίως μέσω Κοινωνιολόγων της Εκπαίδευσης κι ερευνητικών προγραμμάτων να υπάρξει μία διαφορετική αντιμετώπιση και ευτυχώς υπήρξαν κι άνθρωποι, που στήριξαν. Δόθηκε πακτωλός χρημάτων επί ΠΑΣΟΚ για προγράμματα κι είδαμε βελτιώσεις, από Ρομά, που πλέον εγκαταστάθηκαν σε σπίτια, όμως, αλλού υπήρξε μία μικρή βελτίωση ή και στασιμότητα. Βεβαίως, η απεικόνιση των Ελλήνων Ρομά δεν ήταν παντού η ίδια, όπως κι η δυνατότητα παρέμβασης. Δεν έχουν όλοι το ίδιο εισόδημα, το ίδιο θρήσκευμα, την ίδια χώρα διαμονής. Άλλα ζητήματα απασχολούν τους Ρομά, που ζουν στο Αιγάλεω, στα Λιόσια, στον Δεδροπόταμο, στο Δροσερό της Ξάνθης ή στη Νέα Σμύρνη της Λάρισας. Οι παρεμβάσεις, που έγιναν με διαμεσολαβητές από το 2017 απέδωσαν κάποιους καρπούς. Το Κοινωνικό Εισόδημα Αλληλεγγύης το έπαιρνε το 95% των Ρομά, υπό τον όρο να στέλνει κάποιος το παιδί του στο σχολείο, κάτι που έγινε δεκτό με ενθουσιασμό κι απ΄ τους ίδιους τους Ρομά. Παρά ταύτα η διάταξη του υπουργείου Εργασίας από Βρούτση – Μιχαηλίδου, στο νέο νόμο για τα επιδόματα αντιμετώπισε σχεδόν τιμωρητικά τους Ρομά, στερώντας τους το δικαίωμα για επιδόματα, αν ένα παιδί μείνει στην ίδια τάξη. Η Θεανώ Φωτίου ως αναπληρώτρια υπουργός Κοινωνικής Πρόνοιας προχώρησε σε μία συστηματική καταγραφή των συνθηκών διαβίωσης και υγιεινής στους 354 οικισμούς και καταυλισμούς όπου ζουν 105.000 Έλληνες Ρομά. Ουσιαστικά, παρότι και τα προηγούμενα χρόνια είχαμε παρεμβάσεις, που οδήγησαν στην είσοδο Ρομά σε σπίτια, για πρώτη φορά είχαμε μία ολοκληρωμένη αποτύπωση, για το ποιοι βρίσκονται που κι είχε γίνει μία καλή δουλειά και με τους μεσολαβητές. Τότε διαπιστώθηκε πως σε 76 εξ αυτών, με πληθυσμό 8.600 ατόμων, ήταν καλύβες και παραπήγματα, χωρίς τα βασικά είδη, όπως είναι το τρεχούμενο νερό, το ηλεκτρικό ρεύμα ή η αποχέτευση. Άλλοι 155 οικισμοί με περίπου 60.000 άτομα στις παρυφές των πόλεων, αφορούν σε σπίτια και παραπήγματα και βρίσκονται σε πολύ κακή γενική κατάσταση. Τους δόθηκε η δυνατότητα ν΄ ασχοληθούν με διαφορετικά είδη λιανεμπορίου, αφού αποδείχτηκε πως οι Ρομά ασχολούνται κατεξοχήν με το υπαίθριο εμπόριο και τις λαϊκές αγορές. Δυστυχώς, ένα συγκυριακό γεγονός ενώ ήταν έτοιμα σπιτάκια για Ρομά, που βρίσκονταν σε εξέλιξη, μ΄ ένα δραματικό περιστατικό στην Άμφισσα, άφησε όλο το σχεδιασμό εκτός. Δήμοι σιγά – σιγά απέσυραν τη συναίνεση, για να ενταχθούν σπιτάκια προκάτ. Επομένως, αν φανταστούμε πως η Νέα Σμύρνη Λάρισας, ήταν από τις περιοχές που οι Ρομά είχαν καλύτερη κοινωνική θέση, συνοχή και βελτιωμένες υποδομές, τότε θα καταλάβουμε πόσες υγειονομικές βόμβες είναι σε εξέλιξη.
Το λάθος!
Το βασικότερο λάθος της κυβέρνησης Μητσοτάκη, που το πληρώνει σήμερα το Εθνικό Σύστημα Υγείας ήταν να ακυρώσει την Ειδική Γραμματεία Ρομά και να παγώσει ή και να ματαιώσει ένα πρόγραμμα 150 εκ. ευρώ, αντί να το ενισχύσει. Οι Ρομά, που βρίσκονται στη Νέα Σμύρνη δεν έχουν δυνατότητα ακόμη και να ζήσουν, αν δεν υπάρξουν μέτρα σίτισης. Παραμένουν ευάλωτη ομάδα κι υγειονομική βόμβα, πρώτα για τους ίδιους και μετά για όλη την κοινωνία. Σήμερα υπάρχουν Ρομά στον Δενδροπόταμο που έχουν πάει σε τεχνικές σχολές. Οι Έλληνες πολίτες, που δεν ανήκουν στην κοινωνία των Ρομά, οφείλουν να κάνουν ένα βήμα προς τα μπρος. Η κυβέρνηση Μητσοτάκη οφείλει να ξαναδεί την πολιτική της απέναντι σε παιδιά ενός κατώτερου θεού, γιατί μέχρι στιγμής το υπουργείο Εργασίας στερείται ευαισθησιών. Δεν αρκούν οι ρήσεις Τσιόδρα, που ορθώς πήγε να τους δει. Υπάρχουν τόσες κοινότητες Ρομά εκεί έξω, που είναι σε πολύ χειρότερη κατάσταση κι οποιοδήποτε κρούσμα κινδυνεύει να γίνει φωτιά και να κάψει ολόκληρες περιοχές. Οι Έλληνες Ρομά είναι κομμάτι της κοινωνίας μας και καλούμαστε να συγκατοικήσουμε μαζί τους. Όσο πιο καλά είναι κι αυτοί, τόσο πιο καλά θα είμαστε κι εμείς. Το καταλάβαμε;
