Ταξιδεύοντας στην Χιλή – Μέρος Πρώτο: Παταγονία, ο Πορθμός του Μαγγελάνου

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΤΣΑΠΑΤΣΑΡΗ

Μια περιήγηση στη Χιλή: αυτό είναι το πρώτο μιας σειράς αφιερωμάτων στη σπουδαία αυτή χώρα. Πατρίδα του Canto General και της πιο άνυδρης ερήμου του κόσμου, ζώων αλλιώτικων, βγαλμένων από τα παιδικά παραμύθια, πατρίδα των καουμπόιδων huasos που πίνουν το τσάι μάτε τους γύρω από μια φωτιά τα κρύα βράδια της Παταγονικής Στέπας και των ατέλειωτων αμπελώνων όπου τα ζεστά απογεύματα δροσίζονται κάτω από τις κληματαριές τους οι αλαφροΐσκιωτες ηρωίδες της Ιζαμπέλ Αλιέντε. Πατρίδα του πόνου και της καταπίεσης, των βασανιστηρίων, των εξαφανισμένων και του θανάτου, της εξορίας και των αγώνων.

Παταγονία – Πορθμός του Μαγγελάνου

Μετά από ένα μακρύτατο και κουραστικότατο 14ωρο ταξίδι Παρίσι – Σαντιάγο, η επόμενη μέρα μας πάει ακόμα πιο μακριά. Πετώντας πάνω από χιονισμένες βουνοκορφές και λίμνες παγετώνων, προσγειωνόμαστε στην Παταγονία.

Στο Τέλος του Κόσμου. Στη Γη όπου έχει κρύο ακόμα και το καλοκαίρι. Στη Γη όπου όλη η χλωρίδα και η πανίδα, κάθε δέντρο που βλέπεις γύρω σου, κάθε πέτρα, το τοπίο όλο, είναι τελείως διαφορετικό από ο,τιδήποτε γνώριμό σου. Άλλος πλανήτης.

Στη Punta Arenas, που φοράει σα στέμμα τις ευρωπαϊκές της καταβολές

Punta Arenas! Η μεγαλύτερη πόλη νοτίως του 46ου παραλλήλου του νοτίου ημισφαιρίου, η πλέον κατοικημένη νότια πόλη της Αμερικανική ηπείρου και μια από τις νοτιότερες του κόσμου ολόκληρου. Η φύση άγρια, εξημερωμένη, σταδιακά, από τον άνθρωπο.

Η πόλη, και όλη η Παταγονία, φοράει σα στέμμα στο κεφάλι της τις ευρωπαϊκές της καταβολές: ξύλινα αρχοντικά του 19ου αιώνα γερμανικής τεχνοτροπίας, η Κροατική γειτονιά, το Μουσείο, ο Καθεδρικός Ναός, έξω από τον οποίο το 1984 πραγματοποιήθηκε, μια από τις πρώτες στα χρονικά διαμαρτυρίες κατά του δικτάτορα Πινοτσέτ, με αυτόν παρόντα.

Μια φύση άγρια και η αίσθηση της εσχατιάς

Και παρόλα τα ευρωπαϊκά στοιχεία γύρω μας, το μίτο της Αριάδνης που μας συνδέει με τα δικά μας γνώριμα και πολλούς από τους ντόπιους με τις ρίζες τους, αυτή η εσχατιά προκαλεί ακόμα και στο σημερινό υπερσυνδεδεμένο κόσμο μας, συναισθήματα απομόνωσης.

Απομόνωση! Αυτό το συναίσθημα με περικύκλωσε άμεσα, την πρώτη φορά που άνοιξα το χάρτη και και συνειδητοποίησα πού βρισκόμουν, πόσο μακρυά από όλα όσα ξέρω.

Ο Πορθμός του Μαγγελάνου: στο πέρασμα από τον Ατλαντικό στον Ειρηνικό Ωκεανό!

Αναπόφευκτη η αίσθηση της περιπέτειας και η μνήμη των θαλασσοπόρων. Σκέφτομαι αυτούς που πρώτοι αποτόλμησαν αυτό το ταξίδι μη γνωρίζοντας αν θα γυρίσουν ποτέ πίσω και τι θα βρουν μπροστά τους. Ο Μαγγελάνος, που ξεκίνησε από την Ισπανία το 1519 με πέντε ξύλινα καράβια και προμήθειες για δύο χρόνια, με σκοπό να φτάσει μέχρι την Ινδονησία πλέοντας δυτικά.

Ένα χρόνο μετά, το 1520, με τέσσερα από τα πέντε καράβια να του έχουν απομείνει, και το τέταρτο να επιστρέφει στην Ισπανία κατόπιν ανταρσίας, ανακαλύπτει τον σήμερα ονομαζόμενο Πορθμό του Μαγγελάνου, το πέρασμα από τον Ατλαντικό στον Ειρηνικό Ωκεανό που έφερε επανάσταση στο παγκόσμιο εμπόριο. Σ’ αυτό τον Πορθμό χτίστηκε η Punta Arenas.

Ο εποικισμός από απελπισμένους και διωγμένους ενός άγριου τόπου

Μετά από κάμποσες αποτυχημένες προσπάθειες εποικισμού της (άγρια φύση, έλλειψη τροφίμων και πόσιμου νερού…) τελικά εποικίστηκε οριστικά από το Χιλιανό κράτος το 1843 ως – τι άλλο;- τόπος φυλακής και εξορίας. Ακολούθησε η ανακάλυψη χρυσού στο έδαφός της καθώς και η ιδέα των αποίκων να μετατρέψουν τις απέραντες εκτάσεις της Παταγονικής στέπας σε βοσκοτόπια για πρόβατα.

Η εισροή Ευρωπαίων που έψαχναν μια καλύτερη μοίρα αναπόφευκτη, κυρίως Δαλματών Κροατών και Ρώσων αρχικά, και πολλών άλλων αργότερα – αλήθεια, σκέφτηκα, πόσο απελπισμένος και κατατρεγμένος μπορεί να ήταν ένας κάτοικος των ειδυλλιακών, Μεσογειακών Δαλματικών ακτών, έναν αιώνα πίσω, ώστε να αναζητήσει την τύχη του σ’ αυτές τις άγονες, ακατοίκητες εσχατιές;

Στο αρχοντικό της Σάρα Μπράουν, της πανίσχυρης αφέντρας των επιχειρήσεων, με την μυθιστορηματική ζωή

Μέσα στους πολλούς πρόσφυγες, και η Λετονή Σάρα Μπράουν. Γεννημένη σε μια οικογένεια Εβραίων, που έφυγαν κυνηγημένοι από τα πογκρόμ της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, φτάνοντας στην Παταγονία η Σάρα ξεκίνησε να διευθύνει μαζί με τον πατέρα της τη ναυτική αποθήκη του Πορτογάλου εκατομμυριούχου εφοπλιστή Ζοζέ Νογκέιρα, τον οποίον και τελικά παντρεύτηκε το 1887.

Οι δυο τους έχτισαν μαζί μια αυτοκρατορία εμπορικών, ναυτιλιακών, βιομηχανικών και αγροτικών συμφερόντων, τα ηνία της οποίας, μετά το θάνατο του άντρα της λίγα χρόνια μετά, θα αναλάβει μόνη της η Σάρα. Μια από τις πρώτες γυναίκες επιχειρηματίες στην περιοχή, μια Χιλιανή “μάγισσα της Σμύρνης” που το αρχοντικό της, πλέον μουσείο και ξενοδοχείο, κοσμεί την κεντρική πλατεία της Πούντα Αρένας. Η μυθιστορηματική όμως αυτή ζωή είχε και σκοτεινές πλευρές.

Μια ανελέητη γενοκτονία

Πρόσφατες ιστορικές έρευνες αποκάλυψαν τον ρόλο που έπαιξε η οικογένεια Μπράουν στη γενοκτονία αυτοχθόνων πληθυσμών και συγκεκριμένα της φυλής Selk’nam. Μια ανηλεής γενοκτονία που διήρκεσε όλο το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα μέχρι την αρχή του 20ου και είδε τον πληθυσμό των Selk’nam να μειώνεται από 3.000 σε 500 άτομα. Οι φυλές ιθαγενών της Παταγονίας δεν υπάρχουν πια… αλλά ζουν ακόμα μέσα από τα χαρακτηριστικά πολλών από τους σημερινούς κατοίκους, με τα εκφραστικά σχιστά μάτια και το σκούρο δέρμα, και το έντονο δέσιμο με της γη τους.

… γύρω απ το μικρό σκάφος πιγκουίνοι, κορμοράνοι, θαλάσσιοι λέοντες, δελφίνια και φάλαινες

Ο Πορθμός του Μαγγελάνου εν έτει 2020 είναι γεμάτος κρουαζιερόπλοια, πετρελαιοπηγές, και πλούσια αλιεία: οι πηγές του σημερινού πλούτου που καθιστούν την Punta Arenas την πιο εύρωστη οικονομικά σε όλη τη Χιλή.

Η φύση, μοναδική κι ανεπανάληπτη – μια συνεχής αίσθηση ότι είσαι χαμένος μέσα στις σελίδες ενός τεύχους του National Geographic: είδαμε πιγκουίνους, κορμοράνους, θαλάσσιους λέοντες, δελφίνια και φάλαινες να περιτριγυρίζουν αμέριμνα το μικρό μας σκάφος. Η περιοχή όμως, μαστίζεται, όπως όλη η χώρα, από ισχυρότατους σεισμούς που πολλές φορές έχουν οδηγήσει ακόμα και σε τσουνάμι. 

Παντού τα σημάδια της οργής του λαού

Και ακόμα και στο τέλος της Γης, τα σημάδια της οργής του λαού της Λατινικής Αμερικής για τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες, σημάδια που δυστυχώς φτάνουν και μέχρι το βανδαλισμό: το κύμα διαδηλώσεων που ξεκίνησε το Οκτώβριο του 2019 με αφορμή την αύξηση της τιμής του εισιτηρίου των δημόσιων συγκοινωνιών στην πρωτεύουσα δεν άφησε αδιάφορη ούτε την παγωμένη, απομονωμένη Παταγονία. Οχυρωμένες τράπεζες και σούπερ μάρκετ, σπασμένες προθήκες και γκράφιτι με πολιτικά μηνύματα.

Κοιτάζοντας τον ορίζοντα απ το Τέλος του Κόσμου

Κοίταξα τη θάλασσα. Έχω συνηθίσει να κοιτάζω τη θάλασσα στα μέρη τα γνώριμα, και να φαντάζομαι απέναντι τη Ρούμελη και την Ηπειρο και μετά την Ιταλία, την ηπειρωτική Ευρώπη, τη Γαλλία, έστω τη Χαβάη, από την ακτή της κοσμοπολίτικης Καλιφόρνια.

Αυτή τη φορά μπροστά μου, μόνο η Ανταρκτική. Μετά την Punta Arenas, τον πρώτο μας σταθμό, είχε έρθει η ώρα για να χαθούμε στην πραγματική άγρια φύση: τα εθνικά πάρκα με τα ψηλά βουνά, τους παγετώνες και τις γαλάζιες λίμνες…

…To be continued…

*εκτός απ’ το κείμενο – ταξίδι και οι φωτογραφίες νοητής τηλεμεταφοράς σε τόπο μακρινό, που ονειρευόμαστε να πάμε, είναι της Αγγελικής Τσαπατσάρη.